Phát triển doanh nghiệp khởi nguồn từ đại học

Khoảng cách từ nghiên cứu đến thương mại hóa

Một trong những nghịch lý của hoạt động khoa học và công nghệ (KHCN) tại các trường ĐH là số lượng công trình nghiên cứu, sáng chế ngày càng tăng nhưng tỷ lệ được thương mại hóa vẫn còn hạn chế. Không ít kết quả nghiên cứu dừng lại ở bài báo khoa học, báo cáo nghiệm thu hoặc mô hình thử nghiệm, chưa trở thành sản phẩm có khả năng tạo doanh thu và đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp.

Nghiên cứu của nhóm tác giả Trịnh Quang Việt (Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐHQG TPHCM) chỉ ra giai đoạn 2019-2023, các trường ĐH được cấp 141 đơn sáng chế trên tổng số 779 đơn sáng chế của cả nước, tương đương 18,1%. Tại TPHCM, tỷ lệ thương mại hóa kết quả nghiên cứu KHCN mới đạt khoảng 5%, thấp hơn mục tiêu tối thiểu 8% của thành phố.

Đáng chú ý, cả nước có khoảng 62.000 công nghệ niêm yết trên hơn 20 sàn giao dịch nhưng mới ghi nhận 72 giao dịch. Chỉ khoảng 3% sáng chế của các viện, trường được thương mại hóa, trong khi khoảng 75% kết quả vẫn ở mức sẵn sàng công nghệ TRL 3-5. Những con số này cho thấy thách thức không chỉ nằm ở năng lực nghiên cứu mà còn ở khả năng đưa công nghệ vượt qua giai đoạn thử nghiệm để trở thành sản phẩm có thể sản xuất, kinh doanh.

Dù vậy, một số mô hình hợp tác giữa nhà trường, doanh nghiệp và nhà đầu tư đã bắt đầu hình thành như Trung tâm đổi mới sáng tạo gắn với đặt hàng của chính quyền tại ĐHQG TPHCM; mô hình công ty nắm giữ vốn như BK Holdings của ĐH Bách khoa Hà Nội; mô hình doanh nghiệp khởi nguồn từ các nhóm nghiên cứu mạnh.

Trong giai đoạn 2021-2025, ĐHQG Hà Nội hình thành 8 doanh nghiệp spin-off/startup và thương mại hóa 5 sản phẩm công nghệ lõi trong các lĩnh vực y sinh, năng lượng tái tạo, nông nghiệp công nghệ cao. Đây là tín hiệu cho thấy trường ĐH hoàn toàn có thể tham gia sâu hơn vào hoạt động sản xuất, kinh doanh dựa trên tài sản trí tuệ do mình tạo ra.

Một ví dụ cụ thể hơn đến từ Trường ĐH Công nghệ Kỹ thuật TPHCM. Ông Lê Tấn Cường, Quyền Giám đốc Trung tâm Sáng tạo khởi nghiệp và Chuyển giao công nghệ, Trường ĐH Công nghệ Kỹ thuật TPHCM cho biết nhà trường đã từng bước xây dựng hệ sinh thái kết nối giảng viên, sinh viên với doanh nghiệp.

Thay vì chỉ công bố kết quả nghiên cứu rồi tìm kiếm đơn vị tiếp nhận, trường chú trọng để doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu xác định vấn đề và đặt hàng nghiên cứu. Các kênh kết nối được mở rộng thông qua thương hiệu nhà trường, triển lãm, mạng lưới cựu sinh viên và quan hệ hợp tác chuyên môn của giảng viên.

Mô hình Maker Space tạo không gian để các nhóm sinh viên triển khai ý tưởng, chế tạo sản phẩm theo nhu cầu thực tế. Nhà trường đầu tư tổng cộng 2,4 tỷ đồng trong giai đoạn 2023-2025 cho các nhóm nghiên cứu, đồng thời triển khai cơ chế quy đổi giờ nghiên cứu khoa học theo giá trị hợp đồng chuyển giao công nghệ theo mô hình hợp tác 3-3-3.

Hiệu quả bước đầu được thể hiện qua doanh thu chuyển giao công nghệ năm 2025 tăng hơn 5 lần so với năm 2024. Các sản phẩm và dự án hợp tác cũng ngày càng đa dạng. Giảng viên, sinh viên của trường phối hợp với Bosch Việt Nam nghiên cứu, chế tạo hệ thống máy TestBench kiểm tra dây đai truyền lực hộp số CVT theo nguyên mẫu của Đức. Sản phẩm được chuyển giao cho phòng thí nghiệm Bosch Transmission Lab. Một số nhóm nghiên cứu khác phát triển giải pháp IoT giám sát năng suất sản xuất tại nhà máy APM, trong khi sinh viên có sản phẩm khởi nghiệp như tủ locker thông minh đa phương thức giao tiếp.

Thực tiễn này cho thấy, khi doanh nghiệp tham gia xác định bài toán, nhà trường có điều kiện định hướng nghiên cứu sát nhu cầu hơn; ngược lại, doanh nghiệp cũng tiếp cận được nguồn nhân lực và giải pháp công nghệ phù hợp.

Đưa nghiên cứu đến gần nhu cầu thị trường

Từ thực tiễn trên, yêu cầu đầu tiên là thay đổi cách tiếp cận trong tổ chức nghiên cứu khoa học tại các trường ĐH. Thay vì nghiên cứu xong mới tìm kiếm doanh nghiệp tiếp nhận, cần xuất phát từ nhu cầu của thị trường, đặt hàng của doanh nghiệp và những vấn đề thực tiễn của địa phương. Doanh nghiệp cần tham gia từ khâu xác định bài toán, lựa chọn công nghệ đến thử nghiệm, hoàn thiện và thương mại hóa sản phẩm.

Đây cũng là kinh nghiệm được ông Lê Tấn Cường nhấn mạnh: doanh nghiệp và giảng viên phải gặp được nhau, trong đó nhà trường đóng vai trò kết nối, còn giảng viên cần có năng lực chuyên môn và khả năng cộng tác với doanh nghiệp. Để làm được điều này, các trường cần phát triển trung tâm chuyển giao công nghệ, bộ phận kết nối doanh nghiệp và đội ngũ chuyên trách về sở hữu trí tuệ, định giá công nghệ, đàm phán hợp đồng.

Một vấn đề quan trọng khác là hoàn thiện cơ chế tài chính và phân chia lợi ích. Theo ông Trịnh Quang Việt, Luật KHCN và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 đã tạo ra những thay đổi đáng kể khi trao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách cho tổ chức chủ trì, bảo đảm quyền lợi của tác giả, đồng thời mở ra cơ chế để viên chức tham gia góp vốn, quản lý doanh nghiệp khởi nguồn và chấp nhận rủi ro có kiểm soát.

Tuy nhiên, để chính sách đi vào thực tế, cần có hướng dẫn cụ thể về định giá tài sản trí tuệ, xác định tỷ lệ góp vốn, phân chia lợi ích giữa nhà trường, nhà khoa học và nhà đầu tư. Quy trình phê duyệt cũng cần minh bạch, tránh tình trạng các trường có quyền khai thác kết quả nghiên cứu nhưng vẫn e ngại trách nhiệm khi quyết định thương mại hóa.

Bên cạnh đó, cần phát triển nguồn vốn cho giai đoạn đầu, đặc biệt là kinh phí chứng minh tính khả thi của công nghệ (Proof of Concept - PoC). Đây là giai đoạn quan trọng để hoàn thiện sản phẩm, thử nghiệm, đánh giá khả năng ứng dụng trước khi doanh nghiệp có thể tiếp cận các quỹ đầu tư. Nếu thiếu nguồn lực này, nhiều kết quả nghiên cứu dù có tiềm năng vẫn khó vượt qua khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và sản xuất thực tế.

Xa hơn, cần có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia đặt hàng nghiên cứu và trở thành khách hàng đầu tiên của sản phẩm KHCN mới. Cùng với đó, các trường cần xây dựng cơ sở dữ liệu về công nghệ, sáng chế, kết quả nghiên cứu có khả năng chuyển giao; tổ chức các diễn đàn kết nối cung - cầu công nghệ và tăng cường hợp tác giữa các trường, viện nghiên cứu với doanh nghiệp.