Phát triển nguồn nhân lực bán dẫn: Chuẩn bị cho nhu cầu tương lai

Áp lực nhân lực

Công nghiệp bán dẫn được xác định là nền tảng của nhiều lĩnh vực công nghệ then chốt như trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, 5G/6G hay xe điện. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đặt mục tiêu phát triển ngành này như một động lực tăng trưởng mới, với trọng tâm là xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao.

Theo Kế hoạch hoạt động năm 2026 của Ban Chỉ đạo quốc gia về phát triển ngành công nghiệp bán dẫn, quy mô nhân lực đặt mục tiêu đạt trên 15.000 kỹ sư, cử nhân. Xa hơn, Chương trình phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030 hướng tới đào tạo khoảng 50.000 kỹ sư, trong đó 15.000 người phục vụ thiết kế vi mạch và 35.000 người tham gia sản xuất, đóng gói, kiểm thử.

Thực tế, nhu cầu nhân lực đang tăng nhanh cùng với sự hiện diện của các doanh nghiệp quốc tế. Việt Nam đã thu hút hơn 170 dự án đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực bán dẫn, với hơn 50 doanh nghiệp tham gia thị trường, tiêu biểu trong các khâu thiết kế, đóng gói và kiểm thử. Tuy nhiên, nguồn cung vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu, đặc biệt ở các vị trí yêu cầu kỹ năng chuyên sâu.

Ông Felix Weidenkaff - chuyên gia Chính sách thị trường lao động và việc làm của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), nhận định: Đối với ngành công nghiệp bán dẫn, chương trình đào tạo tại nhiều cơ sở giáo dục vẫn tồn tại khoảng cách so với thực tế thị trường. Sinh viên thường thiếu hụt các kỹ năng thực hành chuyên sâu trong thiết kế vi mạch, nghiên cứu và phát triển (R&D) hay vận hành dây chuyền sản xuất hiện đại.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Phúc Vinh - Giám đốc kỹ thuật Synopsys Việt Nam, cho biết, nhu cầu tuyển dụng kỹ sư thiết kế vi mạch rất lớn, nguồn cung hiện tại chưa đáp ứng đủ. “Thực tế, ngay cả sinh viên năm thứ 3 cũng đã được các doanh nghiệp săn đón về làm việc, nhất là ở lĩnh vực thiết kế vật lý và kiểm thử chip” - ông Vinh nhấn mạnh.

Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội là yêu cầu cao về chất lượng, từ nền tảng kiến thức đến kỹ năng thực hành và khả năng thích ứng với môi trường công nghệ cao.

TS Chử Đức Hoàng - Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới Công nghệ Quốc gia (Bộ KHCN), cho rằng Việt Nam muốn phát triển ngành công nghiệp bán dẫn cần xây dựng hệ sinh thái đầy đủ, không chỉ về nhân lực mà còn cả hạ tầng, logistics và chuỗi cung ứng. Mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn trong vòng 5 đến 10 năm tới là thách thức lớn nếu thiếu nền tảng chiến lược và hành động cụ thể ngay từ bây giờ.

Gắn với thị trường

Trước áp lực này, cách tiếp cận đang chuyển từ đào tạo thuần túy sang gắn kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và chính sách, nhằm rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế.

Tại TPHCM, mục tiêu đào tạo được cụ thể hóa với ít nhất 3.000 sinh viên mỗi năm trong lĩnh vực bán dẫn, đồng thời phát triển đội ngũ cao học và nghiên cứu sinh. Mô hình đào tạo hướng tới “đơn đặt hàng” của doanh nghiệp, với kỳ vọng nâng cao tỷ lệ sinh viên làm đúng ngành sau khi tốt nghiệp.

Song song, thành phố triển khai đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động hiện có, giúp bổ sung nhân lực trong ngắn hạn và đáp ứng nhanh yêu cầu của doanh nghiệp. Cách tiếp cận này cho thấy nỗ lực không chỉ đào tạo mới mà còn “kích hoạt” nguồn lực sẵn có.

Ở quy mô rộng hơn, khoảng 35 cơ sở giáo dục đại học đã tham gia đào tạo các ngành liên quan đến bán dẫn. Nhiều chương trình được điều chỉnh theo hướng tăng cường thực hành, gắn với doanh nghiệp, đồng thời mở rộng quy mô tuyển sinh trong những năm tới.

Sự tham gia của doanh nghiệp ngày càng rõ nét. Mới đây, chương trình Samsung Innovation Campus (SIC) lần đầu đưa nội dung bán dẫn vào đào tạo ở 3 cấp độ: nhập môn, cơ bản và nâng cao, cùng với các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và dữ liệu lớn (Big Data). Chương trình dự kiến đào tạo khoảng 2.200 sinh viên, với định hướng tăng cường thực hành nhằm rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn… Việc Samsung khánh thành Trung tâm Phát triển nhân tài công nghệ cao tại Bắc Ninh với hệ thống phòng học, phòng thí nghiệm và không gian thực hành chuyên biệt cho thấy đào tạo nhân lực đang dần được gắn với hạ tầng cụ thể.

Phát triển nhân lực cũng được đặt trong tổng thể hệ sinh thái ngành. Các địa phương và doanh nghiệp thúc đẩy đầu tư vào trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm, hạ tầng tính toán hiệu năng cao, đồng thời tăng cường liên kết với các tập đoàn công nghệ lớn nhằm tiếp nhận chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực thiết kế.

Theo ông Trần Đăng Hòa - Chủ tịch FPT IS (Tập đoàn FPT), cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia ngày càng xoay quanh chuỗi cung ứng công nghệ cao, từ trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, 5G/6G, xe điện cho đến các hệ thống quốc phòng… Tất cả đều phụ thuộc vào một nền tảng cốt lõi là chip bán dẫn.

Tuy nhiên, bài toán thị trường vẫn là thách thức lớn đối với quá trình phát triển ngành. PGS.TS Nguyễn Văn Hiếu - Chủ tịch Hội Công nghệ vi mạch bán dẫn TPHCM, cho rằng phát triển công nghiệp bán dẫn là bài toán lâu dài có liên quan đến nhiều ngành sản xuất phụ trợ và thiết bị điện tử với vốn đầu tư lớn. “Các doanh nghiệp chưa nhìn thấy loại chip hay linh kiện điện tử nào là thế mạnh để sản xuất, sẽ được ứng dụng nhiều tại Việt Nam và cạnh tranh được khi xuất khẩu” - ông Hiếu nhấn mạnh.

Những vấn đề này cho thấy phát triển nguồn nhân lực không thể tách rời định hướng thị trường và chiến lược sản phẩm. Khi đào tạo gắn chặt với nhu cầu thực tiễn và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực bán dẫn sẽ trở thành nền tảng quan trọng để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu trong giai đoạn tới.