Quản lý dựa trên rủi ro phải đi cùng trách nhiệm giải trình
Đồng tình cao với việc cơ quan soạn thảo tiếp tục giữ cách tiếp cận đánh giá rủi ro quốc gia và đã làm rõ cơ chế cập nhật khi xuất hiện nguy cơ mới, thay vì áp dụng máy móc một chu kỳ cố định, song đại biểu Quốc hội cho rằng cần nhìn thêm một bước, đó là khi kết quả đánh giá rủi ro trở thành căn cứ để xác định địa bàn trọng điểm, tăng tần suất kiểm tra, yêu cầu bổ sung thông tin hoặc áp dụng một số biện pháp kiểm soát, thì chất lượng của kết quả đánh giá đó trực tiếp ảnh hưởng đến quyền và chi phí tuân thủ của tổ chức, doanh nghiệp.
Phòng ngừa vi phạm, nâng cao ý thức tuân thủ
Ngày 8/8 dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.
Góp ý về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng) cho rằng, cần thiết kế cơ chế hỗ trợ tuân thủ theo hướng phòng ngừa vi phạm, chứ không chỉ phát hiện và xử lý vi phạm. Đây là lĩnh vực rất chuyên sâu. Có những hàng hóa, thiết bị, phần mềm hoặc công nghệ bản thân hoàn toàn hợp pháp và được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu, sản xuất, y tế, công nghiệp, nhưng trong những điều kiện nhất định lại có thể trở thành đối tượng bị lợi dụng. Vì vậy, một doanh nghiệp hay cơ sở nghiên cứu nhiều khi không thiếu ý thức tuân thủ mà không đủ khả năng tự xác định chính xác ranh giới pháp lý của một giao dịch hoặc một công nghệ cụ thể.
Theo bà Nga, dự thảo đã quy định về hướng dẫn tuân thủ, chương trình tuân thủ nội bộ và hỗ trợ doanh nghiệp. Bộ Quốc phòng cũng giải trình theo hướng phân tầng nghĩa vụ theo quy mô, lĩnh vực và mức độ rủi ro, tránh tạo thêm chi phí không cần thiết. Tuy nhiên, bà Nga đề nghị, nghiên cứu thêm một cơ chế tham vấn trước.
Theo đó, khi tổ chức, doanh nghiệp hoặc cơ sở nghiên cứu có căn cứ cho rằng một hoạt động có thể liên quan đến đối tượng lưỡng dụng nhưng chưa xác định chắc chắn nghĩa vụ pháp lý, họ có thể chủ động đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc xác nhận phương thức xử lý.
“Cơ chế này có hai lợi ích. Một mặt, giúp Nhà nước phát hiện sớm các lĩnh vực, công nghệ và phương thức giao dịch mới. Mặt khác, tạo “vùng an toàn pháp lý” cho những chủ thể có thiện chí tuân thủ. Một đạo luật phòng ngừa tốt không chỉ làm cho người vi phạm sợ chế tài, mà phải làm cho người muốn tuân thủ biết rõ mình cần làm gì”, bà Nga nói.
Bên cạnh đó, bà Nga cũng kiến nghị, quản lý dựa trên rủi ro phải đi cùng trách nhiệm giải trình đối với kết quả đánh giá rủi ro. Khi kết quả đánh giá rủi ro trở thành căn cứ để xác định địa bàn trọng điểm, tăng tần suất kiểm tra, yêu cầu bổ sung thông tin hoặc áp dụng một số biện pháp kiểm soát, thì chất lượng của kết quả đánh giá đó trực tiếp ảnh hưởng đến quyền và chi phí tuân thủ của tổ chức, doanh nghiệp.
Theo bà Nga, văn bản quy định chi tiết phải xác định rõ ba nguyên tắc. Một là, dữ liệu phục vụ đánh giá phải có nguồn gốc, có khả năng kiểm chứng và được cập nhật thường xuyên. Hai là, quyết định áp dụng biện pháp quản lý cụ thể không thể chỉ dựa vào một kết quả phân loại rủi ro mang tính máy móc. Khi sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo hoặc hệ thống cảnh báo tự động thì quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về chủ thể có thẩm quyền và có trách nhiệm giải trình. Ba là, phải có cơ chế hiệu chỉnh khi dữ liệu sai, thông tin đã thay đổi hoặc một chủ thể bị đánh giá rủi ro không còn phù hợp.
Hệ thống phòng ngừa tốt phải có khả năng tự học từ chính quá trình thực thi
Đặc biệt bà Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, cần bổ sung cơ chế đánh giá việc thi hành Luật ở cấp độ chính sách. Cụ thể sau những vụ việc nghiêm trọng hoặc những trường hợp phải áp dụng biện pháp khẩn cấp, nên có cơ chế đánh giá lại quá trình xử lý để xác định khâu nào hiệu quả, khâu nào còn chậm, dữ liệu nào thiếu và quy trình nào cần sửa đổi. Bởi một hệ thống phòng ngừa tốt phải có khả năng tự học từ chính quá trình thực thi của mình.
Về biện pháp ngăn chặn và phản ứng khẩn cấp, đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng) cho hay, tại khoản 5 Điều 17 hiện quy định thời hạn áp dụng biện pháp ngăn chặn khẩn cấp (như tạm dừng hoạt động, tạm giữ hàng hóa) tối đa không quá 24 giờ kể từ thời điểm áp dụng. Theo bà Anh, thời hạn 24 giờ là quá ngắn và thiếu tính thực tiễn. Đối với các vụ việc liên quan đến vũ khí hủy diệt hàng loạt, việc giám định kỹ thuật độc tính hóa học, nồng độ phóng xạ, phân tích mã nguồn công nghệ hay xác minh mạng lưới đối tác qua kênh ngoại giao, tình báo quốc tế có thể không hoàn thành trong 24 giờ.
Do đó, bà Anh đề nghị chỉnh sửa Khoản 5 Điều 17 theo hướng nâng thời hạn áp dụng lên không quá 48 giờ, đồng thời cho phép gia hạn một lần không quá 48 giờ đối với các vụ việc phức tạp cần thời gian kiểm định chuyên sâu.
Đại biểu Quốc hội Bế Xuân Trường, Phó Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh Việt Nam cho rằng, các hoạt động lợi dụng sự phát triển của khoa học công nghệ để thực hiện những mục đích quân sự phi pháp ngày càng gia tăng. Do vậy, việc xây dựng và ban hành đạo luật này sẽ tạo một hành lang pháp lý vững chắc, không chỉ vì mục đích đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ quốc phòng, an ninh trong tình hình mới mà còn tạo ra môi trường, điều kiện thuận lợi để đất nước phát triển nhanh, bền vững; đồng thời khẳng định sự cam kết của Việt Nam trong việc thực hiện các điều ước quốc tế.
Điều chỉnh, bổ sung để dự thảo Luật phù hợp với luật pháp quốc tế
Theo Phó Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam Bế Xuân Trường, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh Việt Nam, dự luật có phạm vi điều chỉnh rất rộng, liên quan đến nhiều lĩnh vực, ngành của đất nước. Chính vì vậy, việc xây dựng một đạo luật đáp ứng được tính hợp hiến, hợp pháp, tính khả thi và hiệu quả khi ban hành, là một vấn đề đặc biệt quan trọng. Với tư cách là cơ quan chủ trì phản biện đạo luật này, Trung ương Hội Cựu chiến binh Việt Nam đã mời các tướng lĩnh trong quân đội đã qua chiến tranh, các nhà khoa học, các chuyên gia có kiến thức sâu rộng, am hiểu, có kinh nghiệm tham gia. Sau hội nghị phản biện, cơ quan soạn thảo đã tiếp thu một cách thấu tình đạt lý, thể hiện ý thức trách nhiệm cao. Sau hội nghị phản biện Trung ương Hội Cựu chiến binh cũng đã có các hội nghị của Bộ Tư pháp, đặc biệt là hội nghị của Ủy ban Quốc phòng và An ninh để thẩm định lần cuối cùng. Đến nay đạo luật đã được xây dựng gồm 37 điều và đã có sự điều chỉnh, rút gọn lại. Dự thảo Luật đã đáp ứng được tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất cao trong hệ thống pháp luật, và đặc biệt là tính khả thi, hiệu quả khi luật được ban hành.
Từ các ý kiến thảo luận tại hội trường, ông Bế Xuân Trường đề nghị, cơ quan soạn thảo tiếp thu, điều chỉnh, bổ sung để những quy định trong dự thảo luật phù hợp với luật pháp quốc tế và điều kiện cụ thể của đất nước, đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ phát triển đất nước trong tình hình mới.