Rộn ràng Tết Xíp Xí
Những ngày này, Tết Xíp Xí được tái hiện tại các phường Trung Tâm, Ngòi Thia, Nghĩa Lộ (tỉnh Lào Cai) với nghi lễ tâm linh, tiếng khèn bè, đàn tính, chữ Thái cổ, trò chơi dân gian và ẩm thực truyền thống, tạo nên không gian văn hóa Thái giàu bản sắc.
Ở vùng Mường Lò - Nghĩa Lộ (Lào Cai), Tết Xíp Xí được duy trì vào ngày 14/7 âm lịch, là một trong những cái Tết quan trọng của đồng bào Thái. Năm nay, lễ hội tại Nhà văn hóa Tổ dân phố Sà Rèn, phường Trung Tâm diễn ra sớm hơn vào ngày 22/8 (10/7 âm lịch). Tiếp đó, nghi lễ được tổ chức tại Ngòi Thia (12/7 âm lịch) và phường Nghĩa Lộ (13/7 âm lịch), góp phần trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống qua các thế hệ.
Tết Xíp Xí là nét văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào Thái ở Tây Bắc, dịp để tưởng nhớ tổ tiên, tri ân nguồn cội, cầu mong mùa màng tốt tươi, gia đình và cộng đồng bình an. Đây cũng là dịp để mọi người gặp gỡ, giao lưu và trao truyền phong tục, tập quán cho thế hệ trẻ. Tại lễ hội năm nay, các nghi lễ truyền thống được sân khấu hóa tại Nhà văn hóa Tổ dân phố Sà Rèn, nổi bật là cúng thần linh, tổ tiên, vía trâu, họ ngoại và thần ruộng.
Mỗi nghi lễ mang một thông điệp riêng nhưng cùng hướng tới những giá trị cốt lõi trong đời sống tinh thần của người Thái. Nghi lễ cúng thần linh thể hiện ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi và cuộc sống bình an. Cúng tổ tiên nhắc nhở con cháu luôn nhớ về nguồn cội, biết trân trọng công lao của các thế hệ đi trước.
Đặc biệt, nghi lễ cúng vía trâu phản ánh rõ nét mối quan hệ giữa con người với vật nuôi và nền sản xuất nông nghiệp truyền thống. Trong văn hóa Thái Mường Lò, con trâu được coi là “đầu cơ nghiệp”, gắn bó mật thiết với việc cày cấy và cuộc sống của gia đình. Nghi lễ cúng vía trâu vì thế gửi gắm mong ước trâu khỏe mạnh, giúp người dân lao động, sản xuất thuận lợi.
Nghi lễ cúng thần ruộng lại thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa con người với đất đai, thiên nhiên và cây lúa - nền tảng của đời sống sản xuất lâu đời của đồng bào Thái. Những nghi lễ ấy, dù được tái hiện trong không gian lễ hội hiện đại, vẫn giúp người xem hình dung rõ hơn thế giới tinh thần phong phú của cộng đồng người Thái.
Sau phần lễ, không gian hội trở nên sôi động với hàng loạt hoạt động trải nghiệm văn hóa dân gian. Những làn điệu Khắp Thái được trình diễn cùng tiếng khèn bè, đàn tính, Pí và các nhạc cụ dân tộc khác. Hoạt động viết chữ Thái cổ giúp người dân, nhất là thế hệ trẻ và du khách, có thêm cơ hội tìm hiểu một giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Thái.
Sự giao lưu giữa nghệ nhân, đại biểu, nhân dân và du khách tạo nên không gian văn hóa gần gũi, cởi mở. Ở đó, văn hóa không chỉ được “trình diễn” mà thực sự trở thành hoạt động cộng đồng, để mọi người cùng tham gia, cùng trải nghiệm và cùng chia sẻ.
Một điểm nhấn khác của lễ hội là không gian ẩm thực Tết Xíp Xí. Những loại bánh, xôi truyền thống được trưng bày, giới thiệu; người dân và du khách trực tiếp trải nghiệm gói bánh, qua đó cảm nhận rõ hơn sự công phu, tinh tế trong văn hóa ẩm thực của đồng bào Thái.
Bên cạnh đó, các trò chơi dân gian như Ném Còn, Đẩy Gậy, Kéo Co, Đi cầu thăng bằng, Tó Mắc Lẹ thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Đặc biệt, các trò chơi ô ăn quan, nhảy dây, nhảy lò cò dành cho trẻ em tạo nên một không gian tuổi thơ gần gũi, giúp các em tiếp cận với những trò chơi dân gian đang dần trở nên xa lạ trong đời sống hiện đại.
Từ một ngày Tết truyền thống, Xíp Xí hôm nay được tái hiện thành một không gian văn hóa đa dạng, nơi nghi lễ, tiếng hát, tiếng nhạc, ẩm thực, chữ viết và trò chơi dân gian cùng hội tụ. Đây cũng là cách để những giá trị văn hóa không bị “đóng khung” trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Đáng chú ý, việc bảo tồn và phát huy Tết Xíp Xí đang nhận được sự quan tâm ở nhiều địa phương. Năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận “Nghi lễ Tết Xíp Xí của người Thái trắng huyện Quỳnh Nhai, huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La” là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, cho thấy giá trị đặc sắc của nghi lễ truyền thống này trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Tại phường Trung Tâm, Ngòi Thia, Nghĩa Lộ tổ chức Lễ hội Tết Xíp Xí vì thế không chỉ là hoạt động vui chơi, giao lưu văn hóa mà còn mang ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn bản sắc, nâng cao ý thức cộng đồng về giá trị di sản và tạo môi trường để thế hệ trẻ tiếp nối truyền thống.