Sân khấu truyền thống “bắt tay” công nghệ

Khi công nghệ mở lối

Hiện nay công nghệ đã mở ra một không gian biểu đạt hoàn toàn khác. Các kỹ thuật như trình chiếu 3D mapping, hệ thống ánh sáng lập trình, âm thanh đa chiều hay hiệu ứng sân khấu hiện đại cho phép tái hiện bối cảnh lịch sử, không gian văn hóa một cách sinh động, chân thực hơn.

Một trong những minh chứng rõ nét cho hướng đi kết hợp giữa truyền thống và công nghệ là vở xiếc – cải lương “Trần Nhân Tông”. Đây được xem là một thử nghiệm táo bạo khi kết hợp hai loại hình nghệ thuật vốn có ngôn ngữ biểu đạt khác biệt. Không chỉ tạo dấu ấn ở sự giao thoa giữa xiếc và cải lương, vở diễn còn tận dụng hiệu quả các yếu tố công nghệ trong dàn dựng. Hệ thống ánh sáng, âm thanh, kỹ xảo sân khấu được đầu tư công phu đã góp phần nâng cao trải nghiệm thị giác, tạo nên những lớp không gian đa chiều, giúp câu chuyện lịch sử trở nên hấp dẫn hơn với người xem.

Chia sẻ về vai trò của công nghệ đối với sân khấu truyền thống hiện nay, NSND Lê Tuấn Cường - Phó Giám đốc Phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam cho rằng, việc ứng dụng công nghệ vào sân khấu truyền thống nếu đúng tình huống sẽ rất hay và hiệu quả. “Trên sân khấu truyền thống có những điều mình muốn tả nhưng không tả được thì bây giờ công nghệ đã làm được điều đó. Công nghệ tạo ra hiệu ứng, cảm xúc, từ đó người xem được thăng hoa, chạm đến tâm khám cái hay, cái đẹp của khán giả”, ông Cường nói.

Theo NSND Giang Mạnh Hà – Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào sân khấu chủ yếu thể hiện ở khâu chế tác mỹ thuật, âm thanh, ánh sáng hay các yếu tố tương tác trực tiếp với khán giả. Đây không phải điều cấm kỵ đối với sân khấu truyền thống, mà vấn đề cốt lõi nằm ở cách đạo diễn và ê-kíp nghệ thuật xử lý, tiết chế để công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ cảm xúc và nâng cao hiệu quả biểu đạt.

Giá trị nằm ở hồn cốt nghệ thuật

Trong dòng chảy của thời đại số, sân khấu truyền thống không thể đứng ngoài cuộc. Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa với đánh mất bản sắc. Ngược lại, khi biết tận dụng công nghệ một cách thông minh và có chọn lọc, các giá trị truyền thống sẽ có thêm cơ hội để lan tỏa, tiếp cận công chúng một cách bền vững.

NSND Giang Mạnh Hà cho rằng, điều quan trọng nhất khi đưa công nghệ vào sân khấu truyền thống là phải tính toán kỹ lưỡng về thời điểm, liều lượng cũng như lựa chọn hệ thống kỹ thuật phù hợp. Mục tiêu của công nghệ là góp phần làm cho vở diễn trở nên hấp dẫn hơn, lung linh hơn, giàu tính huyền ảo hơn, nhưng tuyệt đối không được làm mất đi hồn cốt và thần thái vốn có của sân khấu truyền thống.

Theo ông Hà, nếu lạm dụng công nghệ đến mức phá vỡ kết cấu, ngôn ngữ và bản sắc sân khấu truyền thống thì dù phần trình diễn có hiện đại, hoành tráng đến đâu cũng sẽ đánh mất những giá trị tinh hoa và nét độc đáo riêng của loại hình nghệ thuật này. Việc ứng dụng công nghệ là xu hướng cần thiết và đáng khuyến khích, song yếu tố quyết định vẫn nằm ở vai trò của đạo diễn và người chỉ đạo nghệ thuật. Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa một cách hài hòa, nhuần nhuyễn vào tác phẩm, tạo nên sự đồng điệu giữa kỹ thuật hiện đại và chiều sâu truyền thống, thay vì trở thành những lớp hiệu ứng tách rời khỏi tinh thần sân khấu.

Trong quá trình tìm kiếm sự cân bằng giữa đổi mới và bảo tồn, bài toán ứng dụng công nghệ vào sân khấu truyền thống vẫn đòi hỏi sự tỉnh táo và tiết chế từ người làm nghề.

Theo NSND Lê Tuấn Cường, việc đổi mới sân khấu cần đặt trên nguyên tắc “kế thừa để biến đổi nhưng không làm biến dạng”. Không phải chương trình nào cũng cần đưa công nghệ vào bằng mọi giá. Có những vở diễn cần giữ nguyên không gian, phong vị và ngôn ngữ biểu đạt truyền thống để bảo toàn cảm xúc nguyên bản. Tuy nhiên, với những chương trình cần tăng hiệu quả thị giác, cảm xúc hay khả năng tiếp cận khán giả, việc ứng dụng công nghệ là điều cần thiết.

NSND Lê Tuấn Cường nhấn mạnh, ranh giới giữa hiệu quả nghệ thuật và sự lạm dụng công nghệ là rất mong manh, đôi khi “chỉ cách nhau một li”. Vì vậy, vai trò của người quản lý, đạo diễn và chỉ đạo nghệ thuật đặc biệt quan trọng trong việc lựa chọn mức độ ứng dụng phù hợp. Công nghệ cần được kiểm soát chặt chẽ và sử dụng có chọn lọc, tùy thuộc vào đặc trưng của từng chương trình, thay vì áp dụng đại trà cho mọi loại hình sân khấu.

Các chuyên gia đều có chung quan điểm, công nghệ có thể làm mới sân khấu truyền thống, nhưng giá trị cốt lõi vẫn nằm ở hồn cốt nghệ thuật. Khi biết dung hòa giữa đổi mới và bản sắc, sân khấu truyền thống sẽ có thêm cơ hội chinh phục khán giả hôm nay.