Sở hữu trí tuệ và thể thao: Đòn bẩy cho sáng tạo và kinh tế số

Trong bối cảnh thể thao chuyển mình mạnh mẽ theo hướng chuyên nghiệp và thương mại hóa, SHTT đóng vai trò như “lá chắn” bảo vệ các tài sản vô hình như bản quyền truyền hình, nhãn hiệu, thiết kế sản phẩm, hay hình ảnh vận động viên. Đây chính là những yếu tố tạo nên giá trị cốt lõi của ngành công nghiệp thể thao hiện đại.

Thực tế cho thấy, các giải đấu lớn trên thế giới đều khai thác hiệu quả tài sản SHTT để tạo nguồn thu bền vững. Bản quyền phát sóng, quyền khai thác hình ảnh và các sản phẩm thương mại liên quan không chỉ mang lại lợi nhuận lớn mà còn giúp lan tỏa giá trị của thể thao đến công chúng toàn cầu. Trong khi đó, việc bảo hộ nhãn hiệu và thiết kế giúp các doanh nghiệp thể thao tránh được tình trạng sao chép, hàng giả, hàng nhái – vốn là thách thức không nhỏ tại nhiều thị trường.

Tại Việt Nam, nhận thức về vai trò của SHTT trong lĩnh vực thể thao đang dần được nâng cao. Nhiều doanh nghiệp đã chú trọng đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp cho sản phẩm, đồng thời quan tâm hơn đến việc khai thác thương mại các tài sản trí tuệ. Tuy nhiên, so với tiềm năng, việc ứng dụng SHTT trong thể thao vẫn còn nhiều dư địa phát triển.

Một trong những hạn chế được chỉ ra là việc khai thác tài sản SHTT chưa thực sự hiệu quả. Không ít tổ chức, cá nhân vẫn xem SHTT là công cụ pháp lý mang tính bảo vệ hơn là một nguồn lực kinh tế có thể tạo ra giá trị gia tăng. Điều này dẫn đến việc chưa tận dụng hết tiềm năng của các tài sản vô hình trong hoạt động kinh doanh thể thao.

Bên cạnh đó, tình trạng vi phạm bản quyền, sử dụng trái phép hình ảnh và thương hiệu vẫn diễn ra khá phổ biến, đặc biệt trên môi trường số. Các nền tảng trực tuyến, mạng xã hội tuy mở ra cơ hội lan tỏa nội dung thể thao, nhưng cũng đặt ra thách thức lớn trong việc kiểm soát và bảo vệ quyền SHTT.

Từ thực tiễn này, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng cường bảo vệ mà còn phải thay đổi cách tiếp cận trong quản lý và khai thác SHTT. Theo lãnh đạo Cục SHTT (Bộ Khoa học và Công nghệ), cơ quan này đang định hướng chuyển từ “bảo hộ phòng ngự” sang “thương mại hóa chủ động”, qua đó đồng hành cùng doanh nghiệp và người dân trong các lĩnh vực mới như công nghệ số và công nghiệp thể thao.

Theo đó, một trong những giải pháp trọng tâm là xây dựng cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho phép doanh nghiệp sử dụng tài sản trí tuệ như sáng chế, nhãn hiệu làm tài sản thế chấp khi vay vốn. Cục đang phối hợp với Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam để thiết kế cơ chế định giá và chấp nhận các giấy chứng nhận sở hữu trí tuệ như một tài sản bảo đảm hợp lệ.

Cùng với đó, cơ quan này nghiên cứu đề xuất cơ chế “bảo hiểm SHTT” mang tính chính sách, có sự hỗ trợ từ Nhà nước. Mô hình này nhằm giảm thiểu rủi ro pháp lý, đặc biệt khi doanh nghiệp mở rộng ra thị trường quốc tế, giúp họ có nguồn lực giải quyết các tranh chấp mà không bị đẩy vào nguy cơ đổ vỡ tài chính.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, Cục SHTT cũng đang hoàn thiện quy định về bảo hộ dữ liệu đào tạo cho trí tuệ nhân tạo (AI), làm rõ quyền sở hữu và tác giả đối với sản phẩm do AI tạo ra, đồng thời đẩy mạnh số hóa để rút ngắn thời gian cấp bằng sáng chế.

Về lâu dài, Cục SHTT phối hợp với Học viện WIPO đưa kiến thức SHTT vào trường học theo hướng thực tiễn, nhằm hình thành tư duy tôn trọng bản quyền và tạo lập tài sản trí tuệ cho thế hệ trẻ.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc tận dụng tốt SHTT sẽ giúp thể thao Việt Nam không chỉ phát triển về thành tích mà còn nâng cao giá trị kinh tế và thương hiệu. Khi được bảo vệ và khai thác hiệu quả, các tài sản trí tuệ sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy ngành thể thao phát triển bền vững.