Tôn tạo Nghĩa trủng Gò Đồ
Một nghĩa trủng gắn liền với quá trình đấu tranh và hình thành TP Đà Nẵng từ thế kỷ 19 nhưng trải qua nhiều thăng trầm chưa được tôn tạo đúng với giá trị lịch sử, thời gian qua Nghĩa trủng Gò Đồ được công nhận là di tích lịch sử cấp thành phố, với những đánh giá và quan tâm đầu tư tương xứng vai trò, giá trị.
Theo ông Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử TP Đà Nẵng, “nghĩa trủng” là khu quy tập và thờ những người mất vì việc nghĩa, hình thành từ rất sớm trong lịch sử lập quốc của người Việt.
Nhưng đến thế kỷ 19 dưới triều nhà Nguyễn, các nghĩa trủng mới được quy hoạch, xây đàn thờ và thực hiện lễ tế bài bản, với dấu mốc lớn nhất là giai đoạn sau năm 1858, khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha đánh vào Đà Nẵng. “Do đó vùng đất Đà Nẵng là địa phương sớm nhất và gần như duy nhất Việt Nam có các nghĩa trủng lớn gắn với quốc phòng, như Nghĩa trủng Phước Ninh, Nghĩa trủng Hoà Vang, Nghĩa trủng Nam Ô và Nghĩa trủng Gò Đồ, do vua Tự Đức cùng các quan địa phương lập để quy tập hài cốt, tri ân các nghĩa sĩ, đồng bào vị quốc vong thân”, ông Bùi Văn Tiếng nói.
Theo tư liệu ghi chép của Chư phái tộc làng Nghi An (phường An Khê, TP Đà Nẵng), toàn bộ hài cốt nghĩa sĩ trong trận đầu chống Pháp 1858 – 1860 dưới thời danh tướng Nguyễn Tri Phương, Lê Đình Lý được quy tập về vùng đất xứ Trũng Bò làng Nghi An. Năm 1926, người Pháp lấy đất mở rộng sân bay Tourane (sân bay Đà Nẵng ngày nay) nên dân làng Nghi An cải táng, đưa hàng nghìn ngôi mộ tổ tiên và các nghĩa sĩ về Nghĩa trủng Hòa Vang và chân núi Phước Tường (nay là Nghĩa trủng Gò Đồ). Gò Đồ cũng là nơi chôn cất các chiến sĩ Trung đoàn 96, Trung đoàn 93 hy sinh trong kháng chiến chống Pháp.
Ông Bùi Văn Tiếng cho rằng, trong khi Nghĩa trủng Hoà Vang, Khuê Trung đều đã được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia, được TP Đà Nẵng tôn tạo trong không gian trang nghiêm, thường xuyên diễn ra các hoạt động tri ân, về nguồn thì ngay cửa ngõ phía Bắc trung tâm Đà Nẵng, tại Nghĩa trủng Gò Đồ với hơn 1.000 ngôi mộ nghĩa sĩ ít được nhắc đến.
Những năm gần đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, UBND quận Cẩm Lệ (cũ) và nay là phường An Khê đã hoàn thiện hồ sơ, trình UBND TP Đà Nẵng quyết định công nhận Nghĩa trủng Gò Đồ là Di tích lịch sử cấp thành phố vào tháng 7/2026.
Ông Nguyễn Lê Mậu Cường, Bí thư Đảng ủy phường An Khê cho biết, dù Nghĩa trủng Gò Đồ qua nhiều biến thiên thời cuộc, chiến tranh bị hư hại nhưng nhiều thế hệ, đặc biệt là Hội đồng Chư phái tộc làng Nghi An vẫn thường xuyên lo hương khói.
Sau khi được công nhận di tích lịch sử cấp thành phố, Nghĩa trủng Gò Đồ được phường An Khê rà soát, xác định phạm vi bảo tồn, phân công rõ trách nhiệm quản lý chặt chẽ cùng với tôn tạo di tích một cách khoa học, thận trọng và phù hợp, với định hướng tôn trọng tối đa giá trị gốc, giá trị lịch sử và không gian linh thiêng của di tích.
“Phường An Khê cũng sẽ sưu tầm, số hóa tư liệu, ứng dụng nền tảng số để lan tỏa giá trị di tích, hình thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng, lòng yêu nước và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, gắn di tích với các hoạt động về nguồn, sinh hoạt chuyên đề của chi bộ, đoàn thể, trường học và giáo dục lịch sử địa phương”, ông Cường nói.
Được biết, UBND TP Đà Nẵng đã giao UBND phường An Khê lập dự án Bảo tồn nâng cấp di tích Nghĩa trủng Gò Đồ với kinh phí đề xuất khoảng 37 tỷ đồng trên diện tích hơn 12.000 m2, trong đó ngoài 2.100 m2 hiện trạng, còn nâng cấp đường và kè taluy gần 5.600 m2, thành phố đang đề nghị Quân khu 5, Bộ Quốc phòng bàn giao gần 4.700 m2 trong quý IV/2026 để mở rộng khu vực trùng tu.