TP Hồ Chí Minh: Biến quy mô thành sức mạnh siêu đô thị

Tổ chức lại các cực phát triển

Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác lập định hướng đến năm 2045 xây dựng TP Hồ Chí Minh trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, văn hóa, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo của châu Á; đến năm 2075 trở thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại. Quy hoạch tổng thể thành phố với tầm nhìn 100 năm cũng đang được định hình theo hướng chuyển từ mô hình đô thị đơn tâm sang đa cực, đa trung tâm.

PGS.TS Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam chia sẻ, Luật Phát triển đô thị vừa được Quốc hội thông qua tạo thêm không gian thể chế cho các đô thị lớn, qua đó giúp TP Hồ Chí Minh có thêm điều kiện chủ động trong quy hoạch, đầu tư và tổ chức không gian phát triển. Cùng với đó, Quy hoạch thành phố với tầm nhìn 100 năm sẽ là công cụ quan trọng để định hình cấu trúc phát triển trong dài hạn. Theo ông Thiên, có thể hình dung TPHCM thành 3 khu vực với những chức năng nổi bật: trung tâm dịch vụ cao cấp, tài chính quốc tế và đổi mới sáng tạo; khu công nghiệp công nghệ cao (khu vực Bình Dương cũ); cảng biển nước sâu, logistics, kinh tế biển và du lịch (khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu cũ). Khi các cực tăng trưởng được phân vai rõ ràng và kết nối trong cùng một chuỗi giá trị, hiệu quả cộng hưởng sẽ lớn hơn nhiều.

Không gian càng lớn, yêu cầu kết nối càng cao và chi phí vận hành đô thị cũng càng lớn. Đây là bài toán mà thành phố phải giải quyết nếu muốn biến lợi thế quy mô thành sức cạnh tranh thực sự. Ông Nguyễn Đỗ Dũng - Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn Quốc tế EnCity nhận định, thách thức của TPHCM hiện nay không chỉ nằm ở ùn tắc, ngập nước hay ô nhiễm, sâu xa hơn là những chi phí ngày càng lớn mà người dân và doanh nghiệp phải gánh chịu. Đơn cử, logistics là một trong những khoản chi phí đáng kể. Theo ông Dũng, thiệt hại do ùn tắc giao thông tại TPHCM ở mức khoảng 6 tỷ USD mỗi năm. Chi phí này cuối cùng trở thành gánh nặng của doanh nghiệp, làm giảm hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Chi phí nhà ở cũng đang trở thành rào cản đối với khả năng tiếp cận đô thị. Theo ông Dũng, tỷ lệ giá nhà trên thu nhập hộ gia đình tại thành phố được đề cập ở mức hơn 30 lần, cao hơn nhiều so với ngưỡng phổ biến tại các đô thị phát triển. Nếu người dân mất quá nhiều thời gian cho việc di chuyển, phải dành phần lớn thu nhập cho nhà ở, lợi thế tập trung của đô thị sẽ bị bào mòn. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra với TPHCM không đơn thuần là xây dựng thêm nhiều công trình mà phải giảm được chi phí để vận hành một đô thị quy mô lớn.

Kết nối để tạo sức mạnh siêu đô thị

Từ bài toán chi phí, yêu cầu đặt ra với TPHCM là phải tổ chức lại không gian bằng một hệ thống hạ tầng đủ mạnh để kết nối hiệu quả các cực phát triển. Ông Nguyễn Đỗ Dũng cho rằng, mạng lưới metro sẽ đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Metro rút ngắn thời gian đi lại, giúp người dân tiếp cận nhiều cơ hội việc làm và nhà ở hơn, qua đó mở rộng không gian kinh tế của thành phố. Cùng với metro, Vành đai 3, Vành đai 4 và các hành lang liên kết vùng sẽ giữ vai trò kết nối khu vực sản xuất với cảng biển, sân bay. Khi các tuyến này được hoàn thiện, hàng hóa từ các khu vực sản xuất phía Bắc có thể tiếp cận hệ thống cảng biển, sân bay và các trung tâm logistics thuận lợi hơn, đồng thời giảm áp lực lên khu vực trung tâm. Trong khi đó, không gian Cần Giờ - Cái Mép - Vũng Tàu mở ra một cực phát triển mới dựa trên kinh tế biển, cảng biển và logistics. Từ đó, cấu trúc phát triển mới của thành phố có thể hình thành trên ba không gian lớn: lõi trung tâm thành phố, vùng sản xuất công nghiệp phía Bắc và không gian kinh tế biển phía Nam - Đông Nam. Ba khu vực này chỉ thực sự trở thành một chỉnh thể khi được kết nối bằng đường sắt đô thị, đường bộ, cao tốc, cảng biển, sân bay và hệ thống logistics.

Để những công trình hạ tầng thực sự phát huy hiệu quả, điều quan trọng không chỉ là xây dựng các tuyến kết nối mà còn phải tổ chức chúng trong một cấu trúc phát triển hợp lý. PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng, trong cấu trúc mới, giao thông không chỉ phục vụ đi lại mà phải trở thành công cụ mở rộng thị trường lao động, kết nối việc làm với nơi ở, đưa hàng hóa đến cảng biển, sân bay nhanh hơn và mở rộng không gian phát triển. Khi mạng lưới giao thông được tổ chức hợp lý, khoảng cách giữa các khu vực được rút ngắn, các trung tâm phát triển mới có thể hình thành và vận hành trong cùng một hệ sinh thái. Từ góc độ tổ chức không gian, hạ tầng vì thế không chỉ cần đủ về quy mô mà còn phải được đặt trong một cấu trúc phát triển hợp lý. GS.TS Nguyễn Đức Thuận - Chủ tịch Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam khẳng định, TPHCM cần phát triển theo mô hình đa cực, đa trung tâm, xác định rõ vai trò của từng cực như tài chính, công nghiệp công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, logistics và kinh tế biển. Metro, đường vành đai, cao tốc, cảng biển, sân bay phải trở thành “hệ tuần hoàn” của siêu đô thị. Trong đó, giao thông công cộng cần được phát huy và làm trục để bố trí nhà ở, việc làm, thương mại, dịch vụ. “Hạ tầng không chỉ phục vụ đô thị; hạ tầng kiến tạo nên đô thị”, ông Thuận nhấn mạnh.