Tránh tình trạng “tự biên, tự diễn” trong tuyển chọn phương án kiến trúc

Chiều 10/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc.

Đề xuất thành lập hội đồng tư vấn tuyển chọn phương án kiến trúc

Góp ý về thi tuyển, tuyển chọn kiến trúc tại Điều 17 dự thảo luật, đại biểu Vũ Văn Tiến (Đoàn TP Hải Phòng) cho rằng, việc chuyển từ hình thức thi tuyển phương án kiến trúc theo Luật Kiến trúc năm 2019 sang áp dụng cả hai hình thức thi tuyển và tuyển chọn phương án kiến trúc theo dự thảo Luật mới tuy tạo sự thông thoáng hơn, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ đối với công tác quản lý và phát triển kiến trúc quốc gia.

Đại biểu Vũ Văn Tiến phân tích, đối với phương thức thi tuyển, phương án kiến trúc sẽ được xem xét, đánh giá bởi hội đồng gồm các chuyên gia có nhiều kinh nghiệm, năng lực và trình độ chuyên môn phù hợp. Qua đó, có thể giúp chủ đầu tư lựa chọn được phương án thực sự bảo đảm chất lượng, phù hợp về nghệ thuật, bản sắc văn hóa, công năng và công nghệ; đồng thời có khả năng tạo dấu ấn nổi bật trong quá trình hội nhập quốc tế.

“Trên thế giới, các công trình kiến trúc nổi tiếng, đóng góp cho hình ảnh quốc gia rạng rỡ đều được chọn qua thi tuyển kiến trúc: Nhà hát opera của Úc, Eiffel của Pháp, nhà ga hàng không Đại Hưng Bắc Kinh… Ở Việt Nam thì Nhà Quốc hội, Trung tâm hội nghị quốc gia… cũng đều được chọn từ những cuộc thi”, đại biểu Tiến dẫn chứng.

Theo đại biểu, nếu áp dụng phương thức tuyển chọn mà chủ đầu tư vừa là người tổ chức, vừa trực tiếp lựa chọn phương án, không thực hiện cơ chế thẩm định chuyên môn độc lập, có thể xảy ra tình huống “tự biên, tự diễn” khiến chất lượng thực sự của sản phẩm kiến trúc, nhất là về nghệ thuật, văn hóa, công năng và công nghệ, có thể không được kiểm soát đầy đủ. Vì vậy, nếu vẫn duy trì phương thức tuyển chọn phương án kiến trúc, thì cần quy định trong Luật hoặc văn bản dưới Luật về việc thành lập hội đồng tư vấn tuyển chọn có chuyên môn, tương tự như hội đồng thi tuyển phương án kiến trúc.

Về hành nghề kiến trúc Quy định tại các điều từ Điều 19 đến Điều 25 dự thảo Luật mới, đại biểu Vũ Văn Tiến cho rằng, việc cấp chứng chỉ hành nghề kiến trúc là hết sức cần thiết nhằm bảo đảm kiến trúc phát triển đúng tầm, bảo đảm an toàn tính mạng con người, kiểm soát tốt chất lượng kỹ thuật, mỹ thuật và văn hóa kiến trúc; đồng thời phù hợp với các quy định và thông lệ quốc tế để kiến trúc sư Việt Nam có thể hội nhập.

Đối với việc bỏ thi sát hạch để làm căn cứ cấp chứng chỉ - nội dung đã được quy định tại các điều: 26, 27, 28 và 29 của Luật Kiến trúc năm 2019 nhưng không được đưa vào dự thảo lần này, theo đại biểu quy định như vậy là chưa phù hợp với xu hướng chung của nhiều quốc gia trên thế giới.  Nếu chỉ kiểm đếm hồ sơ, kinh nghiệm theo quy định tại Điều 21 dự thảo Luật mà không tổ chức thi sát hạch, sẽ rất dễ xảy ra tình trạng những kiến trúc sư có năng lực, kinh nghiệm thực chất chưa đạt cấp độ, nhưng khi khai hồ sơ sẽ tự bổ sung nâng lên, để được cấp chứng chỉ triển khai tư vấn công trình phức tạp, quy mô lớn và yêu cầu kỹ thuật cao. Điều này có thể dẫn đến những hệ lụy khó lường.

“Trong tương lai, khi hệ thống dữ liệu quốc gia đã được xây dựng đầy đủ, minh bạch và có khả năng kiểm chứng toàn diện quá trình hành nghề, việc xem xét bỏ kỳ thi sát hạch sẽ phù hợp và khả thi hơn. Khi đó, cơ quan cấp chứng chỉ sẽ có đủ cơ sở dữ liệu để tham chiếu, đánh giá và kiểm soát năng lực của người đề nghị cấp chứng chỉ”, đại biểu Vũ Văn Tiến nói.

Làm rõ cơ chế hành nghề đối với các trường hợp không thuộc diện phải có chứng chỉ

Cùng góp ý về nội dung này, đại biểu Quốc hội Lê Thanh Hoàn (Đoàn Thanh Hoá) cho rằng, nếu tiếp tục duy trì chứng chỉ hành nghề cần quy định rõ chỉ yêu cầu chứng chỉ đối với người chủ trì, chủ nhiệm thiết kế kiến trúc hoặc kiến trúc sư hành nghề độc lập khi thực hiện hai nhóm công việc là thiết kế kiến trúc công trình và thiết kế kiến trúc trong quy hoạch. Đồng thời, cần làm rõ cơ chế hành nghề đối với các trường hợp không thuộc diện phải có chứng chỉ.

Ông Hoàn cũng đề nghị xác định rõ tiêu chuẩn, yêu cầu về kỹ năng nghề nghiệp; cá nhân đáp ứng các tiêu chuẩn này có thể đăng ký hành nghề tại cơ quan quản lý nhà nước. Cơ quan quản lý có trách nhiệm cập nhật, công khai danh sách người hành nghề trên hệ thống thông tin để thuận lợi cho việc quản lý và giám sát.

Theo đại biểu Quốc hội Trịnh Ngọc Phương (Đoàn Tây Ninh), dự thảo Luật đã đổi mới cách tiếp cận quản trị, xây dựng cơ sở dữ liệu hành nghề và chuyển từ quản lý bằng hồ sơ sang quản trị dựa trên dữ liệu về năng lực, quá trình hành nghề. Nếu đã xác định năng lực, dữ liệu và quá trình hành nghề là nền tảng quản lý thì cần nghiên cứu chuyển dần từ cơ chế cấp chứng chỉ để được hành nghề sang đăng ký hành nghề và chịu sự giám sát liên tục.

Ông Phương cũng cho rằng, chứng chỉ chỉ xác nhận điều kiện của một cá nhân tại một thời điểm, trong khi chất lượng hành nghề cần được kiểm chứng trong cả quá trình. Quản lý nghề nghiệp phải quản lý cả quá trình chứ không nên chủ yếu quản lý thông qua một mảnh giấy. Do đó nên nghiên cứu cơ chế tự quản nghề nghiệp đối với kiến trúc sư Việt Nam dưới sự quản lý, giám sát của Nhà nước, có thể thông qua mô hình Đoàn kiến trúc sư Việt Nam và được xác lập vị trí pháp lý trong luật.