Tuyển sinh lớp 10: Cần thay đổi tư duy “phải thi mới có chất lượng”
Đến hẹn lại lên, kỳ tuyển sinh vào lớp 10 trung học phổ thông (THPT) hàng năm luôn là áp lực đè nặng lên học sinh 14–15 tuổi. Ở nhiều nước trên thế giới không tồn tại thực trạng như Việt Nam. Nếu có áp lực thi cử thì chủ yếu là kỳ thi chuyển tiếp từ phổ thông lên đại học (ĐH), chứ không phải kỳ thi chuyển cấp ngay trong hệ thống giáo dục phổ thông.
Mới đây, tại cuộc gặp mặt với cử tri khu vực Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định: “Kỳ thi vào lớp 10 đang tạo ra áp lực lớn, thậm chí căng thẳng hơn kỳ thi vào ĐH, gây tâm lý bất an cho học sinh, phụ huynh và giáo viên”. Thực trạng đã được nhìn nhận rõ, vấn đề đặt ra hiện nay là sớm có giải pháp phù hợp.
Đẩy mạnh phân luồng sau bậc trung học cơ sở
Từ ngày 1/1/2026, Luật Giáo dục sửa đổi đã bổ sung một loại hình đào tạo mới vào hệ thống giáo dục quốc dân: bậc Trung học nghề (THN). Đây là bậc học có giá trị tương đương bằng tốt nghiệp THPT, vừa hoàn thiện học vấn phổ thông, vừa trang bị kỹ năng nghề nghiệp để người học có thể đi làm hoặc liên thông lên CĐ, ĐH.
Như vậy, sau bậc trung học cơ sở (THCS), học sinh có hai lựa chọn song song: học THPT hoặc học THN; cả hai đều có hệ thống trường công lập và tư thục. Đây là xu hướng giáo dục phổ biến ở nhiều quốc gia phát triển, trong khi Việt Nam mới chính thức luật hóa mô hình THN là khá muộn so với thế giới.
Theo đó, ngay từ bây giờ, cần đẩy mạnh tuyên truyền để cộng đồng, đặc biệt là phụ huynh và học sinh, thay đổi nhận thức về hướng đi sau THCS. Về mặt pháp lý, học sinh không chỉ có một con đường duy nhất là vào THPT công lập, mà hoàn toàn có thể lựa chọn THN công lập.
Theo học THN, học sinh vẫn được học chương trình văn hóa cốt lõi của THPT, đồng thời được đào tạo nghề, phù hợp với những em có học lực trung bình hoặc điều kiện kinh tế gia đình còn khó khăn. Nhiều mô hình còn cho phép học sinh vừa học vừa thực hành nghề nghiệp có hưởng lương, đồng thời vẫn có cơ hội học tiếp lên đại học trong tương lai.
Nâng chất dạy và học ở bậc trung học nghề
THN mở ra triển vọng nghề nghiệp rộng hơn cho nhiều học sinh. Trong khi đó, nếu cố theo học THPT nhưng không đủ năng lực cạnh tranh vào các trường đại học chất lượng cao, nhiều em có thể phải theo học các trường chất lượng thấp vừa phải, cơ hội việc làm hạn chế, cuối cùng vẫn phải làm những công việc giản đơn hoặc lao động phổ thông.
Đối với các bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT), cần tập trung xây dựng hệ thống trường THN hiện đại, đồng bộ về cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên, đủ sức hấp dẫn đối với học sinh 14–15 tuổi. Đồng thời cần rút ngắn giai đoạn chuyển tiếp để sớm đưa chất lượng giáo dục THN tiệm cận chuẩn khu vực và quốc tế.
Trước đây, THPT và giáo dục nghề nghiệp thuộc hai hệ thống quản lý khác nhau; nay được quy về một đầu mối là Bộ GDĐT sẽ thuận lợi hơn trong việc xây dựng chương trình, quản lý và tổ chức hoạt động giáo dục ở bậc trung học, trong đó có THN.
Quyết định số 522 năm 2018 của Thủ tướng Chính phủ về hướng nghiệp và phân luồng học sinh đặt mục tiêu ít nhất 40% học sinh sau THCS theo học giáo dục nghề nghiệp. Tuy nhiên, sau 7 năm triển khai, tỷ lệ này mới chỉ đạt dưới 10%. Với việc luật hóa bậc THN, mục tiêu phân luồng học sinh và phổ cập THPT sẽ có thêm nhiều điều kiện thuận lợi để thực hiện thành công trên phạm vi cả nước trước năm 2030.
Tăng cường xét tuyển vào lớp 10
Nhằm giảm áp lực kỳ thi vào lớp 10, các địa phương cần tăng cường tuyển sinh bằng phương thức xét tuyển, hạn chế tối đa số học sinh phải thi tuyển vào lớp 10. Bộ GDĐT nên duy trì hai phương thức tuyển sinh vào THPT. Bao gồm Xét tuyển và kết hợp giữa Xét tuyển và thi tuyển.
Về Xét tuyển: Hiện đã có gần 10 tỉnh, thành áp dụng nhiều năm qua. Thực tế cho thấy tâm lý xã hội ở các địa phương này ổn định hơn, trong khi chất lượng học sinh THPT vẫn được đảm bảo.
Về Kết hợp xét tuyển và thi tuyển: Dù chưa có địa phương nào áp dụng rộng rãi, nhưng đây là phương án khả thi. Các tỉnh, thành có thể thí điểm xét tuyển ở những trường có tỷ lệ chọi không cao, từ đó rút kinh nghiệm và nhân rộng dần phương thức hỗn hợp này.
Cần kiên quyết loại bỏ tư tưởng “phải thi mới có chất lượng”, “có thi mới tạo động lực học tập” hoặc “thi mới thể hiện sự nghiêm túc”. Không loại trừ khả năng một số nơi còn tồn tại biểu hiện tiêu cực, gây phiền hà cho người dân thông qua hoạt động tuyển sinh.
Giảm áp lực thi vào lớp 10 không chỉ là giảm một kỳ thi, mà còn là thay đổi tư duy về giáo dục, hướng nghiệp và cơ hội phát triển của mỗi học sinh. Đây là quan điểm của Nhà nước và đáp ứng mong mỏi của toàn dân.
