UAV và bài toán kiểm soát vùng trời thấp
Hơn 100 chuyến bay bị ảnh hưởng, thiệt hại sơ bộ khoảng 60 tỷ đồng chỉ sau hai lần UAV xâm nhập vùng hoạt động của Tân Sơn Nhất tối 11/8. Những sự cố gần đây cho thấy UAV đang đặt ra bài toán mới cho hàng không: Làm thế nào kiểm soát hiệu quả vùng trời thấp bằng pháp luật, quản lý và công nghệ.
Vì sao UAV vẫn xâm nhập khu vực gần sân bay? Có nguyên nhân từ ý thức chấp hành pháp luật, khi một bộ phận người sử dụng flycam, drone chưa nhận thức đầy đủ về vùng cấm, vùng hạn chế bay. Tuyên truyền vẫn cần thiết, nhưng không thể chỉ trông chờ vào tuyên truyền hay xử phạt sau vi phạm. UAV đang phát triển nhanh về tính năng, phạm vi và mục đích sử dụng, đòi hỏi phương thức quản lý phải theo kịp.
Một điểm khó khác là khả năng phát hiện. Cục Hàng không Việt Nam thừa nhận việc phát hiện và chế áp UAV hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào quan sát thủ công do thiếu thiết bị chuyên dụng có khả năng phát hiện, cảnh báo sớm và xử lý khi cần thiết. UAV nhỏ có thể đổi hướng liên tục; thiết bị bay tự động hoặc không phát tín hiệu càng gây khó cho việc truy tìm. Khi chưa xác định được UAV ở đâu, bay theo hướng nào, việc dừng cất, hạ cánh là lựa chọn an toàn bắt buộc.
Quản lý UAV còn liên quan đến một vấn đề kỹ thuật ít được chú ý: tần số. Từ những thiết bị nhỏ phục vụ giải trí, UAV nay có thể mang tải trọng lớn, hoạt động giữa đô thị và tham gia các dịch vụ thương mại. Vì vậy, quản lý tần số cũng phải thay đổi, vừa đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế tầm thấp, vừa bảo đảm an toàn hoạt động bay.
Siết quản lý phải bắt đầu từ thiết bị và người sử dụng. Các tổ chức, cá nhân sở hữu UAV phải khai báo; kiểm soát từ khâu nhập khẩu, đăng ký, định danh đến cấp quyền điều khiển để có thể truy vết khi xảy ra vi phạm. Mục tiêu được đặt ra là đến năm 2030, toàn bộ UAV trong nước được định danh số, cấp phép điện tử và giám sát hành trình theo thời gian thực.
Cùng với đó là kiểm soát bằng công nghệ. Cục Hàng không Việt Nam kiến nghị đầu tư hệ thống chuyên dụng để phát hiện, cảnh báo sớm và chế áp UAV. Hà Nội nghiên cứu tích hợp cảnh báo vùng cấm bay trực tiếp vào phần mềm thiết bị. Cảng Hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất đã tiếp nhận 2 hệ thống giám sát, cảnh báo sớm UAV để vận hành thử nghiệm.
Bài toán UAV không chỉ là siết chế tài, mà là xây dựng cơ chế đủ khả năng nhận biết thiết bị nào đang bay, ai điều khiển, được phép bay ở đâu và phát hiện sớm bất thường. Khi vùng trời thấp ngày càng có nhiều phương tiện hoạt động, định danh số và giám sát hành trình theo thời gian thực sẽ là nền tảng để chuyển từ xử lý vi phạm sang chủ động kiểm soát.