Xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa

Chưa tạo thành sức mạnh tổng hợp

Những năm gần đây, nhiều địa phương đã bước đầu khai thác các giá trị văn hóa để phát triển kinh tế. Hà Nội phát huy lợi thế của Thành phố sáng tạo trong mạng lưới UNESCO; Huế gắn di sản với Festival; Ninh Bình kết nối di sản với điện ảnh và du lịch trải nghiệm; Bắc Ninh khai thác dân ca Quan họ trong các sản phẩm du lịch...

Tuy nhiên thiếu kết nối khiến nhiều giá trị văn hóa chưa thể chuyển hóa thành sản phẩm có sức cạnh tranh cao trên thị trường. Nhiều làng nghề nổi tiếng vẫn chủ yếu bán sản phẩm thủ công truyền thống mà chưa kết hợp với thiết kế sáng tạo, thương hiệu, thương mại điện tử hay trải nghiệm du lịch. Các loại hình nghệ thuật truyền thống cũng còn loay hoay trong việc tìm kiếm khán giả trẻ. Thực tế cho thấy, điểm nghẽn không nằm ở việc Việt Nam thiếu tài nguyên văn hóa, mà ở chỗ các nguồn lực ấy chưa được đặt trong cùng một hệ sinh thái để hỗ trợ và gia tăng giá trị cho nhau.

Theo Giám đốc S-DCI, TS. KTS Nguyễn Thu Hạnh, Việt Nam hiện sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa rất phong phú với hệ thống di sản vật thể, phi vật thể, bảo tàng, lễ hội, làng nghề, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, mỹ thuật, thiết kế, ẩm thực và nhiều loại hình sáng tạo khác. Đây là nền tảng để hình thành hệ sinh thái của 12 ngành công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, trên thực tế, các nguồn lực này vẫn chủ yếu phát triển theo từng lĩnh vực riêng lẻ, chưa hình thành được những mô hình liên kết đủ mạnh để tạo ra chuỗi giá trị tổng hợp, gia tăng trải nghiệm cho công chúng và tạo nguồn thu bền vững từ di sản. Du lịch văn hóa chủ yếu khai thác tham quan, ẩm thực và dịch vụ chưa trở thành sản phẩm văn hóa đặc thù. Các hoạt động truyền thông, xuất bản, điện ảnh, quảng cáo... thiếu điểm giao thoa.

Để trở thành động lực phát triển

Công nghiệp văn hóa cũng như những lĩnh vực khác, chỉ có thể phát triển khi các nguồn lực được kết nối thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ bảo tồn, sáng tạo, sản xuất, truyền thông đến tiêu dùng. Chính vì vậy, cần sớm xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành thay vì quản lý theo từng lĩnh vực riêng biệt. Mỗi địa phương cũng cần xác định rõ lợi thế văn hóa để hình thành hệ sinh thái sáng tạo đặc trưng, kết nối giữa di sản, du lịch, công nghệ, thiết kế và doanh nghiệp.

Đánh giá mô hình liên kết phát triển 12 ngành công nghiệp văn hóa, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban văn hóa và xã hội của Quốc hội cho rằng, mô hình liên kết được nhìn nhận như một thiết chế trung gian của công nghiệp văn hóa. Đây là nơi các nguồn lực được kết nối; các ý tưởng được thử nghiệm; các sản phẩm được kiểm chứng; các chủ thể được đối thoại; các chính sách được soi chiếu qua thực tiễn; các giá trị truyền thống được chuyển hóa thành ngôn ngữ đương đại. Để triển khai thành công và nhân rộng mô hình này thời gian tới, các địa phương cần xác định rõ mô hình điều phối. cần xây dựng bộ tiêu chí lựa chọn sản phẩm và đối tác; phát triển nền tảng số dùng chung; chú trọng đào tạo nhân lực trung gian...

Trong bối cảnh kinh tế sáng tạo đang trở thành xu hướng, Việt Nam có nhiều lợi thế để bứt phá. Điều cần thiết hiện nay là xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đủ mạnh, nơi các nguồn lực văn hóa không còn tồn tại riêng lẻ mà được kết nối, cộng hưởng và tạo thành chuỗi giá trị bền vững. Khi đó, văn hóa sẽ không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, đóng góp thiết thực cho tăng trưởng kinh tế và nâng cao vị thế quốc gia trong kỷ nguyên phát triển mới.