Bậc thầy mẫu mực và danh nhân văn hóa Chu Văn An

GS PHONG LÊ

Nhà Nho, Nhà giáo dục, Nhà đạo đức, Nhà văn hóa Chu Văn An sinh cách nay đúng 730 năm. Kể từ Chu Văn An, lịch sử dân tộc đã qua biết bao triều đại, biết bao dâu bể; Phải chăng đó là lý do, hoặc là một trong các lý do quan trọng để giải thích số lớn tác phẩm của danh nhân Chu Văn An đều bị thất truyền.

Tranh vẽ Chu Văn An.  
Tranh vẽ Chu Văn An.  

Một “Tứ thư thuyết ước”, gồm 10 quyển, bằng chữ Hán, một “Quốc âm thi tập” và “Tiều ẩn quốc ngữ thi tập” bằng chữ Nôm chỉ còn lại cái tên. Phần lưu lại được trong trước tác của Chu Văn An chỉ còn là 11 bài thơ chữ Hán trong “Tiều ẩn thi tập” được Phan Phu Tiên (đầu thế kỷ XV) đưa vào “Việt âm thi tập”, và bốn thế kỷ sau cũng vẫn chỉ bấy nhiêu bài nằm trong “Toàn Việt thi lục” của Lê Quý Đôn (1726 - 1784).

11 bài thơ chữ Hán mà gần đây giới học giả đã tách thành 12 bài - đó là toàn bộ những gì còn lại của Chu Văn An. Điều may mắn vẫn là còn lưu lại được những cái tên. Lịch sử dân tộc và lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam đã phải chịu đựng những tổn thất lớn.

Nhưng tựa như Hoàng Đức Lương (thế kỷ XV), Dương Bá Cung (thế kỷ XIX) – những người rất thiết tha, rất gắn bó với di sản của ông cha, chúng ta hôm nay vẫn tiếp tục sự tìm kiếm, và vẫn không hết hy vọng, vì những gì bắt gặp được trên đá, trên các văn bia, để từng bước, từng phần dựng lại trên từng mảng diện mạo thơ văn thời Lý - Trần suốt theo chiều dọc 5 thế kỷ, từ thế kỷ X - đầu đời Lý, đến thế kỷ XIV - cuối đời Trần, là thời đại Chu Văn An tham gia triều chính, làm quan và lui về ở ẩn, làm thầy.

Hành trạng Chu Văn An trong khoảng lùi hơn 700 năm đã là vậy và vẫn tiếp tục là vậy, trước hết trong tư cách người thầy, nhà giáo dục; và như là để bảo đảm và tôn cao uy tín đó, là nhà văn hóa, nhà thơ. Ký ức nhân dân đã lưu giữ tên tuổi của những danh nhân gắn với công lập nước và giữ nước còn ghi được dấu ấn qua văn thơ: Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Trần Nhân Tông… Ký ức nhân dân tiếp tục bổ sung và lưu giữ tên tuổi một người thầy với đạo cao đức trọng, rồi với một nhà văn hóa có kiến văn sâu rộng gắn với nền đại học đầu tiên của dân tộc. Từ Chu Văn An, ký ức nhân dân rồi sẽ còn tiếp tục giàu thêm bao tên tuổi mới làm rạng danh nền văn hóa, văn  hiến Việt Nam: Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Nguyễn Du…

Nhưng bên cạnh bia đá, còn là sự truyền khẩu, truyền tụng. Còn là ký ức của nhân dân. Ký ức nhân dân không bỏ sót bất cứ sự kiện quan trọng nào của hành trình dân tộc; cũng không bỏ sót những sự tích, những công trạng gắn với việc thỏa mãn những gì phù hợp với quan niệm của nhân dân.

Và do vậy, trước hoặc sau một nhà Nho, một người thầy, một nhà văn hóa, còn cái phần làm nên cốt cách một trí thức, một kẻ sĩ dũng cảm, trung thực, ngay thẳng, không màng danh lợi, không sợ quyền uy ở Chu Văn An. Đó là “Sớ thất trảm”, là hành vi treo mũ ở cửa Huyền Vũ, để bỏ quan, trở về nhà, sau ba mươi năm hoạt động ở tư cách người lãnh đạo trường đại học cao nhất và duy nhất của đất nước ta lúc bấy giờ.

“Sớ thất trảm” gắn với tấm gương trung thực, nghĩa liệt, khí phách Chu Văn An và do vậy mà được truyền tụng qua bao thời đại, cho đến hôm nay.

“Sớ thất trảm” ra đời vào buổi đầu đi vào suy thoái của đời Trần, đánh vào đám gian thần quyền cao chức trọng; nguyện vọng đó, yêu cầu đó Dụ Tông không muốn thực hiện, không thể thực hiện là điều dĩ nhiên. Nhưng điều đáng ngạc nhiên là không vì vậy mà Chu Văn An bị liên lụy, bị trù dập. Phải chăng điều không bình thường đó chứng tỏ uy tín lớn của Chu Văn An và chứng tỏ khả năng tự bảo vệ của tầng lớp trí thức, của các lương thần và công luận.

Trước khi về Kinh, ra làm quan, ở vị trí học quan, Chu Văn An đã là thầy; và sau khi từ quan, về ở ẩn, lại trở lại tư cách thầy; trước và sau, Chu Văn An đều là thầy, thầy của nhiều thế hệ trò, trong đó có những bậc đại khoa. Nhà Nho có danh vang vì kiến văn rộng và đạo đức trung thực, khẳng khái, thanh liêm.

Nhà giáo giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám trông coi việc giáo dục và giảng dạy cho thái tử; rồi sau khi qua đời lại được đưa vào thờ cùng với Khổng Tử, Chu Công và 72 người hiền…

Chu Văn An có đỗ tiến sĩ hay không, Đăng khoa lục không nói đến, trong phần Bổ di (bổ sung) cũng không cụ thể, rồi cũng không thành “vấn đề”; vì trong câu chuyện tương quan giữa danh và thực, thì cái thực cần được quan tâm trước cái danh. Chu Văn An - đó là thầy của nhiều thế hệ sĩ phu; trước mặt thầy, cho dù là đại khoa, là quan to, ai ai cũng đều cung kính giữ lễ. Và Chu Văn An, tác giả “Sớ thất trảm” “cảm động đến cả quỷ thần” - đó mới chính là vinh quang, là vinh dự.

Hành trạng Chu Văn An trong khoảng lùi hơn 700 năm đã là vậy và vẫn tiếp tục là vậy, trước hết trong tư cách người thầy, nhà giáo dục; và như là để bảo đảm và tôn cao uy tín đó, là nhà văn hóa, nhà thơ. Ký ức nhân dân đã lưu giữ tên tuổi của những danh nhân gắn với công lập nước và giữ nước còn ghi được dấu ấn qua văn thơ: Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Trần Nhân Tông…

Ký ức nhân dân tiếp tục bổ sung và lưu giữ tên tuổi một người thầy với đạo cao đức trọng, rồi với một nhà văn hóa có kiến văn sâu rộng gắn với nền đại học đầu tiên của dân tộc. Từ Chu Văn An, ký ức nhân dân rồi sẽ còn tiếp tục làm giàu thêm bao tên tuổi mới làm rạng danh nền văn hóa, văn hiến Việt Nam: Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Nguyễn Du…

Ở tư cách nhà văn hóa, Chu Văn An là tác giả bộ sách 10 tập “Tứ thư thuyết ước” cùng các tập thơ chữ Hán và chữ Nôm, rất tiếc chúng ta hôm nay không còn tư liệu để bàn. Nhưng chỉ bằng những gì được lưu truyền trong nhân dân, từ “Sớ thất trảm” đến huyền thoại về “Đầm Mực” cũng đủ cho ta thấy cốt lõi của một khí phách, một nhân cách được nhân dân trọng thị và truyền tụng.

Điều chắc chắn là Chu Văn An còn một sự nghiệp văn hóa, văn học khá lớn nếu tất cả những trước tác mang tên ông đều không bị thất truyền. Người Việt Nam đầu tiên được đảm nhiệm chức trách cao ở Văn Miếu, rồi được thờ ở Văn Miếu cùng với các bậc sáng lập đạo Nho cũng là người giàu hứng thú làm thơ Quốc âm, làm thơ Nôm, trong buổi đầu hình thành thứ văn tự mới này. Nếu “Tiều ẩn quốc ngữ thi tập” còn thì tác giả Chu Văn An sẽ là một dấu nối quan trọng giữa Hàn Thuyên, Nguyễn Sĩ Cố phía trước với Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông thế kỷ sau, bồi đắp thêm cho bề dày của nền văn học Nôm dân tộc.

Phần “Tiều ẩn thi tập” bằng chữ Hán chỉ còn lại với chúng ta 12 bài, được ghi lại trong "Toàn Việt thi lục" của Lê Quý Đôn, và được đưa vào bộ "Thơ văn Lý Trần", tập III, in năm 1978 của Viện Văn học, phần nhiều được Chu Văn An sáng tác khi ông về ẩn, ở Chí Linh, trong tâm thế của một ông tiều đi tìm niềm vui và sự trang trải nội tâm trong cỏ hoa và non xanh nước biếc, nhưng không nguôi khuây niềm khắc khoải về thế sự. Tôi xin phép không bình luận gì về những khổ thơ chữ Hán nói cái chí và tâm trạng một nhà Nho trong các tư thế xuất - xử, hành - tàng. Tôi chỉ xin mượn lại sự nhận xét và đúc kết của học giả Phan Huy Chú (1782 - 1840) trong "Văn tịch chí" của bộ sách "Lịch triều hiến chương loại chí", hai chữ “trong sáng” và “u nhàn” để nói về thơ Chu Văn An, gắn với hành trạng, sự nghiệp, cuộc đời Chu Văn An.

Thơ Chu Văn An chỉ còn vậy, và ít ỏi là vậy. Thế nhưng phần hậu thế nói về ông thì cứ tiếp tục lưu truyền qua nhiều thế kỷ. Có thể nói Chu Văn An đã gợi nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ; và tôi lại muốn dựa vào bài vịnh bằng chữ Hán của Cao Bá Quát để nói về ông qua, với bản dịch tiếng Việt của Vũ Mộng Hùng thay lời kết:

Tiết cứng, lòng trong, khí phách hùng

Một tay muốn kéo lại vầng hồng

Cô trung sấm sét không chồn chí

Thất trảm yêu ma phải rợn lòng,

Trời đất soi chung vầng hạo khí

Nước non còn mãi nếp cao phong

Suối rừng nơi ẩn nay đâu tá?

Văn Miếu còn tên hương khói nồng.

 

Tin liên quan

Tin nổi bật

Tin cùng chuyên mục

Về Đất Mũi

Về Đất Mũi

Xe vừa dừng, Đất Mũi Cà Mau đón chúng tôi bằng một cơn mưa nhẹ, cảm giác sảng khoái ùa tới. Trước mắt chúng tôi là một khung cảnh xanh và xanh đến ngợp mắt...
Trong xuân như có bóng người

Trong xuân như có bóng người

Đấy là khi tôi nhớ đến hương thơm khói mỏng bảng lảng quanh các ban thờ nhà chùa mỗi ngày đầu năm lại được theo bố mẹ đi lễ.
Chuyến du hành của con mướp

Chuyến du hành của con mướp

Bây giờ, cái cây cau cao vút ở góc sân nhà tôi đã không còn nữa. Chỗ đó đã nhường chỗ cho màu xanh um của cây vú sữa.
80 năm ‘Ngục trung nhật ký'

80 năm ‘Ngục trung nhật ký'

Năm 2023, chẵn 80 năm về trước, năm 1943 - Bác Hồ viết “Ngục trung nhật ký” với 135 bài thơ chữ Hán nói về cuộc hành trình gian khổ gần 14 tháng trời, từ tháng ...
Chợ Tết và ăn Tết

Chợ Tết và ăn Tết

Tôi tin rằng trong sâu thẳm tâm hồn con người hiện đại việc ăn Tết không chỉ là ăn. Ăn Tết chính lúc ta được hưởng thụ vị ngon lành đã được lưu giữ trong suốt cả ...

Tin nóng

Về Đất Mũi

Về Đất Mũi

Xe vừa dừng, Đất Mũi Cà Mau đón chúng tôi bằng một cơn mưa nhẹ, cảm giác sảng khoái ùa tới. Trước mắt chúng tôi là một khung cảnh xanh và xanh đến ngợp mắt...

Xem nhiều nhất