Làn gió mới cho Chèo

NGUYỄN HIẾU

Mặc dù hoàn cảnh xã hội, nền tảng kinh tế thay đổi thì Chèo vẫn có điều kiện tồn tại và hấp dẫn với khán giả nước ta hiện nay. Bởi lẽ các tầng lớp khán giả dù ở trình độ nào vẫn mang tâm hồn và tính cách dân tộc Việt Nam. Nhưng để phù hợp và hấp dẫn khán giả đương đại thì Chèo cần những điều kiện gì, liệu có nên thay đổi hay chuyển hóa loại hình này?

Cảnh trong vở Chèo truyền thống “Quan Âm Thị Kính”.  
Cảnh trong vở Chèo truyền thống “Quan Âm Thị Kính”.  

Thời nào cần có Chèo của thời đó

Dân tộc Việt với nền kinh tế lúa nước vùng đồng bằng Bắc Bộ là cái nôi để sản sinh ra nghệ thuật Chèo. Đặc trưng nhất của nghệ thuật Chèo ngoài yếu tố gián cách thì yếu tố tự sự trong kết cấu, các thủ pháp ước lệ và tượng trưng trong diễn xuất cũng mang lại những đặc thù riêng khác hẳn kịch của phương Tây.

Ở Chèo cốt chuyện kịch không xa lạ với khán giả, thậm chí có khán giả còn thuộc, khác hẳn kết cấu kịch cần tạo ra mâu thuẫn, phát triển và giải quyết mâu thuẫn. Người diễn viễn chèo thực hiện gián cách để tạo ra khoảng cách giữa diễn viên và nhân vật ngay khi mở màn với câu nói kinh điển: “Tôi ra đây có phải xưng danh không nhỉ”. Trong khi diễn, chỉ cần cái xòe quạt, gập quạt đã biểu hiện thời gian hàng năm, thậm chí một đời người đã qua. Người diễn viên chèo chỉ cần đi mấy bước, nhảy một lần là đã qua trăm núi nghìn sông. Còn chiếc chiếu chèo rải ra trên sân đình là tiêu biểu cả thế giới với đất, trời, núi, rừng, sông, biển. 

Tất cả những thủ pháp đặc trưng và thành nguyên tắc của nghệ thuật Chèo thực ra là sự mô phỏng và phản ảnh đời sống nông thôn vùng đồng bằng Bắc Bộ với nền kinh tế lúa nước. Gần đây, nông thôn nước ta trừ những vùng xa xôi hẻo lánh đa phần đều được đô thị hóa hay rất gần với đô thị và chịu ảnh hưởng ít nhiều của lối sống đô thị. Kinh tế nước ta gần nửa thế kỷ nay đang chuyển hóa từ nền kinh tế nông nghiệp sang nền kinh tế công nghiệp và thị trường. Trong hoàn cảnh xã hội và kinh tế như vậy liệu nghệ thuật Chèo có còn phù hợp và hấp dẫn được khán giả đang cầm trong tay chiếc điện thoại thông minh có khả năng kết nối với cả thế giới?

Theo cá nhân tôi, mặc dù hoàn cảnh xã hội, nền tảng kinh tế thay đổi thì Chèo vẫn có điều kiện tồn tại và hấp dẫn với khán giả nước ta hiện nay. Bởi lẽ  các tầng lớp khán giả dù ở trình độ nào vẫn mang tâm hồn và tính cách dân tộc Việt Nam. Nhưng để phù hợp và hấp dẫn khán giả đương đại thì Chèo cần những điều kiện gì, liệu có nên thay đổi hay chuyển hóa loại hình này?

Mới đây Nhà hát Chèo Việt Nam có tổ chức một cuộc hội thảo với chủ đề “Phát huy nghệ thuật Chèo trong xã hội đương đại”. Hai luồng dư luận trái chiều đã tạo ra sự tranh luận khá gay gắt. Đại diện cho luồng dư luận cho rằng Chèo cần thay đổi để phù hợp với xã hội hiện nay là Đại tá - NSND Quốc Trượng - Giám đốc Nhà hát Chèo Quân đội. Ông cho rằng ngành Chèo cần biết chắt lọc tinh hoa chứ không nên quá cứng nhắc, cần thoát ra vỏ bọc an toàn để đi vào thể hiện đề tài đương đại. Cả một khối kim cương nghệ thuật Chèo chúng ta nên sử dụng một lượng làm thành mũi khoan sắc bén, mở ra con đường “tấn công” vào đề tài tươi mới chứ đừng cứ mãi cố thủ.

Còn TS Trần Đình Ngôn - một trong những nhân vật gạo cội của sân khấu Chèo, đại diện cho luồng dư luận phải giữ nguyên chất của nghệ thuật Chèo thì bức xúc: “Tôi đã kìm nén rất lâu không muốn nói, nhưng nếu không nói thì cái cảnh “gieo vừng ra ngô” sẽ tiếp tục tái diễn trên sân khấu Chèo… Là người gắn bó cả đời với Chèo tôi khẳng định nhiều vở diễn đang đi ngược lại nghệ thuật Chèo truyền thống”.

Còn nhớ, cách đây hơn 30 năm khi Nhà hát Chèo Hà Nội công diễn vở “Nàng Si ta” do NSND Doãn Hoàng Giang đạo diễn. Mặc dù vở diễn đã tạo ra sức hút lớn đối với khán giả trong cả nước nhưng vẫn không ít người trong làng Chèo đã phê phán đạo diễn Doãn Hoàng Giang là phá Chèo. Cũng có không ít người ghi nhận ông về đổi mới Chèo .

Người viết bài này không nghiêng về luồng dư luận nào mà chỉ đưa ra một nguyên lý kinh điển. Hoàn cảnh xã hội nào sẽ sản sinh ra nghệ thuật đó. Vì vậy thời đại nào cũng cần có Chèo của thời đại đó. Cần đi đến một ghi nhận nghệ thuật Chèo với những đặc trưng của nó là một trong viên ngọc nghệ thuật đầy giá trị của cha ông. Chúng ta phải giữ gìn và phát huy cho hôm nay và mai sau.

Cảnh trong vở “Antigone” lấy cảm hứng từ Chèo của Lực Team.  
Cảnh trong vở “Antigone” lấy cảm hứng từ Chèo của Lực Team.  

Giữ gìn và phát huy như thế nào?

Tôi vừa được xem “Antigone” là vở kịch của tác gia Hy Lạp vĩ đại Sophocles viết cách đây hơn 2.000 năm, do sân khấu Lực Team trình diễn. Dưới bàn tay của đạo diễn Trần Lực vở kịch đã được diễn trong phong cách Chèo và đã tạo được sức hút lớn đối với khán giả.   

Nghệ thuật Chèo được đạo diễn sử dụng ở vở diễn “Antigone” là chiếu Chèo sân đình. Bằng sự tiết giản - ước lệ cao nhất, mọi diễn biến của vở kịch được thể hiện trên tấm vải bạt khi vào trò được các diễn viên - vai diễn mở ra, khi kết thúc thì cuốn lại.

Cũng trên chiếu diễn  là một dàn nhạc có duy nhất một nhạc sĩ- nhạc công là NSƯT Nguyễn Thanh Nam trong suốt vở diễn, các nhạc cụ thuần Việt như sáo, nhị, đàn bầu  kết hợp với đàn điện tử organ đã được diễn tấu phụ họa thực sự ăn khớp với tâm trạng nhân vật và tình huống kịch. Ngoài sử dụng thành thạo các nhạc cụ, Nguyễn Thành Nam còn thực hiện cả chức năng tiếng đế đặc trưng trong Chèo truyền thống. Kịch Hy Lạp cổ đại đa phần thuộc thể loại bi kịch mang chất bi tráng rất gần với Tuồng. Chính vì thế ngoài dàn nhạc Chèo một người, trên sân khấu còn có cả trống đại cất lên để thể hiện chất bi hùng.

Bản diễn “Antigone” của Lực Team mặc dù được thể hiện bằng phong cách chèo là chính có thêm những nét tuồng nhưng đạo diễn Trần Lực tỏ ra rất tôn trọng hình thức của bi kịch Hy Lạp khi ông vẫn giữ nguyên dàn đồng ca kinh điển.

Dàn đồng ca có thể nói là một trong những sáng tạo chủ đạo của kịch cổ đại Hy Lạp. Về mặt nào đấy, có những nét tương đồng với tiếng đế trong Chèo. Nó giữ vai trò phát biểu chính kiến của tác giả, phụ họa  tâm trạng nhân vật, đôi khi còn giữ vai trò dẫn dắt chuyện kịch. Ở ta dàn đồng ca được dùng đầu tiên là trong kịch bản “Kiều” được NSND Anh Tú dựng năm 2016, sau đó đến kịch bản “Thân phận nàng Kiều” của Nhà hát Múa rối Việt Nam năm 2019, và kịch bản “Nguyễn cầm ca” của Nhà hát Cải lương Việt Nam ra mắt đầu năm 2022.

Nhưng nếu ở ba vở trên dàn đồng ca có nhiều biến tấu tùy thuộc vào cảnh diễn như khi là du khách chơi xuân, dàn kĩ nữ trong lầu xanh, quân sĩ Hồ Tôn Hiến, Từ Hải, thậm chí cả đàn chim lợn… Còn ở “Antigone”, đạo diễn Trần Lực rất trung thành với dàn đồng ca của bi kịch cổ Hy Lạp khi ông định hình dàn đồng ca là 5 người lính của vua Creon trong suốt vở diễn.

Ở “Antigone” của Lực Team, đạo diễn đã sử dụng gián cách ở mức độ cao nhất. Sự gián cách này không chỉ ở sự đơn giản hóa, ước lệ một cách hợp lý trang trí, đạo cụ, phông màn mà còn ở cách ra vào của các diễn viên.

Trong buổi giao lưu sau đêm diễn, diễn viên Ngọc Trâm thủ vai Antigone khi trả lời khán giả đã cho biết: “Với phong cách của Chèo sân đình, nên khi vào diễn, tôi diễn hết mình để nhập vai, khi hết trường đoạn tôi ra ngồi bên lề sàn diễn vừa để chiêm nghiệm bạn diễn, để theo dõi cốt chuyện và cũng để tính toán một cách tỉnh táo mình diễn đoạn tiếp theo như thế nào”.

Còn đạo diễn Trần Lực thì nhấn mạnh: Hai loại hình sân khấu truyền thống tiêu biểu của nước ta là Chèo và Tuồng có một phương pháp kể tích chuyện rất hay mà cá nhân tôi rất khâm phục, chính vì vậy cả 5 vở diễn của Lực Team tôi dàn dựng đều có sự học tập và ảnh hưởng của Chèo và Tuồng. Nhưng phải nói đến “Antigone” thì dấu ấn này mới trở nên đậm đặc và trở thành phương pháp quán xuyến toàn bộ vở diễn.

Đạo diễn Trần Lực - chủ soái của Lực Team được đào tạo nghề ở Bulgaria, nhưng ông đã tìm ra cách đi riêng cho sân khấu của mình là sáng tạo và cách tân dựa trên vốn nghệ thuật quý giá của dân tộc. Từ kế thừa nghệ thuật Chèo của Trần Lực, chúng ta nhận ra Chèo là một kho tàng nghệ thuật lớn, phong phú của cha ông. Việc khai thác và tiếp thu kho tàng này còn tùy thuộc vào tài năng của những người làm sân khấu hiện nay, để làm sao cho loại hình nghệ thuật này tồn tại và phát huy được giá trị.

5/2022

Tin liên quan

Tin nổi bật

Tin cùng chuyên mục

Ai không nên ăn… vải?

Ai không nên ăn… vải?

Ăn vải tốt cho sức khỏe, nhưng nếu ăn nhiều vải có thể gây tăng đường huyết và nóng trong người.
Bảo vệ đường tiêu hóa

Bảo vệ đường tiêu hóa

Hệ vi sinh đường ruột cân bằng sẽ đóng góp đến 80% tình trạng miễn dịch của cơ thể. Việc cân bằng hệ vi sinh đường ruột rất quan trọng để bảo vệ đường tiêu hóa khỏe ...
Dân Viện Toán

Dân Viện Toán

Ngày ấy tôi là phóng viên Báo Quân đội nhân dân đi tàu hỏa vào Nam công tác, toa giường nằm ở phía đối diện có một đôi đang ríu rít như chim cúc cu. Anh khoảng ...
Hiệu sách nơi phố huyện

Hiệu sách nơi phố huyện

Hiệu sách phố huyện cũng là tòa nhà quét vôi vàng, cửa chớp sơn xanh và hiên Tây nhưng xem ra có vẻ lép vế hơn hẳn so với những tòa nhà bách hóa hay lương thực của ...
Trở lại Sin Suối Hồ

Trở lại Sin Suối Hồ

Giờ đây Sin Suối Hồ đã trở thành một điểm đến nổi tiếng với du khách và cũng là nơi trồng địa lan đem lại nguồn lợi kinh tế cho một xã nơi địa đầu phía Tây của Tổ ...

Tin nóng

Xem nhiều nhất