Ngày Gia đình, bàn chuyện gia phong

GS PHONG LÊ

Đạo làm người của dân tộc Việt Nam nằm trong bốn chữ: trung, hiếu, tiết, nghĩa; trong đó chữ “hiếu” chỉ tồn tại trong quan hệ gia đình. “Trung” và “hiếu”, đó là hai phẩm chất cơ bản làm nên sự bình ổn của xã hội phong kiến trong hàng nghìn năm, nhưng không phải đã hết ý nghĩa đối với xã hội hôm nay, và cả mai sau. Bởi, tôi nghĩ, nhân loại dù có văn minh đến đâu, con người có thay đổi đến đâu, vẫn không thể cắt rời với cuống nhau gia đình, nó là hạt nhân, là gốc rễ cho sự hình thành và phát triển một nhân cách xã hội.

Gia phong - nếp nhà, đó là một cách nói gọn những truyền thống tốt đẹp của một gia hệ. Ảnh minh họa.  
Gia phong - nếp nhà, đó là một cách nói gọn những truyền thống tốt đẹp của một gia hệ. Ảnh minh họa.  

Trong hai chữ “trung” và “hiếu” làm nên tứ đức: “trung, hiếu, tiết, nghĩa” thì chữ “trung” có thể dịch chuyển, còn chữ “hiếu” là bất biến. Hàng nghìn năm trước đây trung là trung với vua. Không ai nghĩ thay vua, nhưng có thể thay hôn quân bằng minh quân. Còn bây giờ thì thay vua bằng nước. Hiếu là hiếu với cha mẹ, thì muôn đời vẫn thế. Bởi không ai thay được cha mẹ, ông bà; khiến cho mỗi gia đình Việt đều có một bàn thờ gia tiên, một nơi trang trọng nhất để thờ phụng. Với chữ “hiếu”, đó là sự xác định mối gắn kết đầu tiên và cơ bản của con người, mối gắn kết dòng dõi - huyết thống (Co-Descendance). Từ gắn kết này mà có gia đình, gia tộc, dòng họ; nó là hạt nhân cơ bản cho mọi gắn kết xã hội; có trước mọi gắn kết khác như gắn kết bởi nơi cư trú (Co-Résidence) để có làng và nước; và gắn kết về lợi ích (Co-Intérêt) bởi sự hình thành giai cấp trong phát triển xã hội.

Đến được với gia phong, đó là sự kết tinh những truyền thống ưu tú của một dòng họ qua rất nhiều đời; và với sức tỏa rộng của nó, mà làm nên những nền tảng tinh thần, văn hóa, đạo đức cho xã hội.

Gia đình, bắt đầu bằng chữ “gia”, tức là “nhà”; gia - nhà, quốc - nước. Hiếm có khái niệm nào có nhiều chữ ghép, nhiều “phụ gia”, như chữ “gia”. Đó là gia tộc, gia tiên, gia thế, gia pháp, gia huấn, gia giáo, gia đạo, gia phong... Nội hàm của mỗi khái niệm trên có cái riêng, nhưng tất cả đều nhằm vào việc xác định một khu vực, một phẩm tính, một gắn kết chung, đó là gia đình. Gia đình trong lịch sử là gia tộc, gia tiên thể hiện qua gia phả. Gia đình trong những quy ước cho sự gắn kết, thành văn hoặc bất thành văn, đó là gia huấn, gia giáo, gia đạo. Gia đình, khi mọi nền nếp, mọi quy ước đã được tuân thủ qua rất nhiều đời và gây được tiếng vang, tiếng thơm trong công luận thì đó là gia phong.

Đến được với gia phong, đó là sự kết tinh những truyền thống ưu tú của một dòng họ qua rất nhiều đời; và với sức tỏa rộng của nó, mà làm nên những nền tảng tinh thần, văn hóa, đạo đức cho xã hội.

Gia phong - nếp nhà, đó là một cách nói gọn những truyền thống tốt đẹp của một gia hệ. Từ rất xưa, trong tồn tại của cộng đồng dân cư Việt đã xuất hiện những nhà, những gia hệ gắn với tên tuổi các danh nhân văn hóa, lịch sử của dân tộc, được người đời nhìn vào một cách ngưỡng mộ, và đem lại vinh dự, sự hãnh diện không chỉ cho các thành viên là con cháu nhiều đời, mà còn cho tất cả những ai là… đồng hương, trước hết là trong các đơn vị làng, xã hoặc phủ, huyện. Họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai. Họ Phan Huy ở Sài Sơn. Họ Trần ở Nam Định. Họ Vũ, Võ ở Hải Dương...

Với xứ Nghệ thì đó là họ Nguyễn Tiên Điền ở Nghi Xuân. Họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu - Can Lộc. Họ Hoàng Xuân ở Yên Hồ - Đức Thọ. Họ Hồ ở Quỳnh Lưu. Họ Nguyễn Sinh ở Nam Đàn. Họ Cao Xuân ở Diễn Châu. Họ Đặng ở Thanh Chương. Họ Nguyễn Đức ở Nghi Lộc. Họ Nguyễn Khắc, Hà Huy ở Hương Sơn...

Những dòng họ lớn như trên từng làm nên gương mặt văn hóa cho cả một vùng. Trong các mối liên kết giữa các dòng họ qua kênh dẫn giáo dục là quan hệ thầy trò, hoặc kênh dẫn hôn nhân - dựng vợ gả chồng (môn đăng hộ đối), gương mặt văn hóa của một vùng, và rộng ra là cả một khu vực được xác định và góp phần làm nên gương mặt chung của văn hóa dân tộc.

Mỗi dòng họ được khởi phát từ một người thành đạt, rồi từ đó mà lan tỏa, sinh sôi. Hoàng Giáp Xuân Quận công Nguyễn Nghiễm (1707-1775), thân phụ Nguyễn Du - giữ chức Tể tướng 15 năm dưới triều Lê Hiển Tông, có đến 8 người vợ với cả một hệ thống con cháu, gồm nhiều chi trưởng, thứ, đã để lại quê hương xứ Nghệ câu ca:

Bao giờ Ngàn Hống hết cây

Sông Rum hết nước họ này hết quan.

Cao Xuân Dục (1842-1923) Thượng thư Bộ Học, Cơ mật viện đại thần, Thái tử thiếu bảo, Đông Các đại học sĩ, một trong tứ trụ triều đình, triều Duy Tân (1907-1916), có 7 vợ, 22 con, trong đó có 8 con trai; và con trai trưởng Cao Xuân Tiếu cũng có đến 6 vợ, 20 con, trong đó có 8 con trai. Từ sự xum xuê ấy của đại gia tộc, con cháu nhà họ Cao có mặt ở khắp nơi, và chuyển sang thời Tây học vẫn có sự nối dài những gương mặt nổi tiếng như cháu nội – Giáo sư Cao Xuân Huy (1900 - 1983)...

Từ gia đình - gia tộc đến gia phong - đó là con đường chấn hưng lại những nền tảng đạo đức đã và đang bị thương tổn, sứt mẻ do sự thiếu chủ động trước những chấn động mới của đất nước trong nền kinh tế thị trường đang đi vào hội nhập ngày càng sâu và rộng.

Do truyền thống đại gia đình, với các quan hệ gia tộc, dòng họ gắn với nơi cư trú mà tạo nên sự gắn kết với làng và nước. Có làng rồi mới có nước. Từ làng đến nước, từ đồng hương (cùng quê) đến đồng bào (cùng một bọc - bọc trứng Âu Cơ) mà truyền thống yêu nước của dân tộc Việt trong hàng ngàn năm đã được xây dựng để chống lại mọi âm mưu đồng hóa và xâm lược của phương Bắc; và mỗi làng trở thành một pháo đài trong ba cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc trong thế kỷ XX. Chính trên mối gắn kết sâu sắc này mà lãnh tụ Hồ Chí Minh đã khẳng định rất sớm chân lý: “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết. Thành công, thành công, đại thành công”, ngay từ năm 1945, xem đó là nguyên nhân số 1 cho mọi thành công của sự nghiệp cách mạng.

Một truyền thống lâu dài, lâu đời như thế của sự gắn nối gia đình với làng nước, với đất nước đã làm nên sức mạnh tinh thần vĩ đại của dân tộc qua bao thử thách của lịch sử. Hiểu như vậy để thấy thực trạng tan vỡ của gia đình, và sự rã rời của các quan hệ xã hội như hôm nay là đáng lo, đáng sợ biết chừng nào!

Trở lại vấn đề gia phong. Không phải chờ đến bây giờ mới là lúc rất cần được chấn hưng từ các đơn vị gia đình. Hãy từ gia đình mà tái dựng nên sự bình ổn, bình yên cho xã hội. Và phải lấy làm mừng, trong nhiều năm gần đây, sự khôi phục lại nền nếp thờ phụng tổ tiên, hoạt động của các dòng họ, lập các hội đồng hương, gây quỹ động viên con em học tập, khuyến khích người giàu đóng góp cho quê hương...

Tất cả, theo tôi nghĩ đó chính là một phản ứng tự vệ chính đáng và cần thiết để khơi lại những nguồn mạch trong trẻo của đạo lý, vốn ẩn chứa rất sâu trong tâm thức mọi người dân Việt. Sau các hội, lễ lớn nhỏ chung cho cộng đồng là giỗ, tết riêng cho từng gia đình, từng dòng họ. Hội, lễ ồn ào, tốn kém với nhiều mục tiêu tốt xấu, hay dở lẫn lộn; còn giỗ chạp, tết nhất là thành tâm, là tận hiến của những thành viên có chung nguồn cội. Từ gia đình - gia tộc đến gia phong - đó là con đường chấn hưng lại những nền tảng đạo đức đã và đang bị thương tổn, sứt mẻ do sự thiếu chủ động trước những chấn động mới của đất nước trong nền kinh tế thị trường đang đi vào hội nhập ngày càng sâu và rộng.

Tin liên quan

Tin nổi bật

Tin cùng chuyên mục

Nhận mặt luống cày

Nhận mặt luống cày

Trước cuộc sống nhiều đổi thay, tôi sẽ bảo lưu hình ảnh luống cày xưa trong tâm tưởng mình, với những chú trâu bò nhiệt thành và cần mẫn, để mỗi mùa lại về, nhận mặt ...
Lê Chức - người nghệ sĩ tài hoa

Lê Chức - người nghệ sĩ tài hoa

Lê Chức sinh năm 1947, đứng tuổi Đinh Hợi. Tôi quen Lê Chức vào năm 1992 khi gã vừa tốt nghiệp khoa đạo diễn sân khấu ở Liên Xô về...
Vãn cảnh chùa Tây Phương

Vãn cảnh chùa Tây Phương

Mới đây, UBND TP Hà Nội vừa công nhận điểm du lịch Di tích Quốc gia đặc biệt chùa Tây Phương. Đây là cơ sở để ngôi chùa nổi tiếng này ngày càng đón nhiều du khách ...
Xoan ‘đối ngoại’

Xoan ‘đối ngoại’

Cùng với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, hát Xoan đang được trình diễn lung linh hơn và di sản này cũng được trao truyền khá hiệu quả.

Tin nóng

Những viên ngọc đen

Những viên ngọc đen

 Làng tôi những năm tháng ấy quanh năm chỉ cấy lúa trồng khoai, không ai vượt bờ tre ra phố làm ăn buôn bán gì. Bỗng đâu, nhà ông Thung, người được cho là thức thời nhất làng, mang về một đàn dê khoảng 30 con...

Xem nhiều nhất