Nhạc sĩ Phong Nhã: Sóng nhạc bay lên

Hoàng Thu Phố

Nhạc sĩ Phong Nhã được ví là “ông vua của ca khúc thiếu nhi” bởi cả cuộc đời ông dành để dệt lên những giai điệu tuổi thơ. Không chỉ tuổi thơ một thời, một thế hệ mà những giai điệu ấy, đã sống và đồng hành với nhiều thế hệ thiếu nhi. Đến bây giờ, thiếu nhi Việt Nam vẫn ca vang những ca khúc của nhạc sĩ Phong Nhã như: Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng, Nhanh bước nhanh nhi đồng, Kim Đồng…

Nhạc sĩ Phong Nhã.
Nhạc sĩ Phong Nhã.

1. Nhạc sĩ Phong Nhã tên thật là Nguyễn Văn Tường, sinh ngày 4/4/1924, lớn lên trong một gia đình nông dân nghèo ở Ngọc Động, Duy Tiên, Hà Nam. Ông hoạt động âm nhạc quần chúng trong phong trào Hướng đạo sinh đầu những năm 40 của thế kỉ 20. Sau đó, Phong Nhã liên tục hoạt động âm nhạc thiếu nhi. Sáng tác đầu tay của ông là ca khúc “Nhanh bước nhanh nhi đồng”. Đến nay, gia tài âm nhạc của ông có khoảng 200 bài hát chủ yếu dành cho thiếu nhi. Ông cũng chính là người sáng lập và là Tổng Biên tập đầu tiên của tờ báo Thiếu niên Tiền phong.

Ở mảng ca khúc viết cho các em thiếu nhi, nhạc sĩ Phong Nhã đã thành công rất sớm khi mới bước vào độ tuổi 20 và trở thành một trong những nhạc sĩ đầu tiên của Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Trong cuốn “Nhạc sĩ Việt Nam hiện đại” có nêu nhận xét, nhạc Phong Nhã là một trong những người đóng góp đầu tiên có giá trị cho nhạc thiếu nhi từ những ngày đầu cách mạng, với các ca khúc.

Sinh thời, tôi đã nhiều lần trò chuyện với nhạc sĩ Phong Nhã. Ông kể với tôi rằng, ông đến với âm nhạc thông qua con đường tự học chứ không được theo học một lớp đào tạo âm nhạc chính quy, bài bản nào. Tuy nhiên, ngay từ nhỏ cậu bé Tường đã được tiếp xúc với âm nhạc vì bố và bác ruột rất thích chơi đàn tranh. Từ đây, với niềm say mê âm nhạc, Tường đã làm quen với đàn tranh, cây sáo, cây nhị và sử dụng thành thạo loại nhạc cụ này. Về sau, khi đã “thành danh”, Phong Nhã được những người bạn như nhạc sĩ Văn Ký, nhạc sĩ Vũ Tự Lân… truyền giảng cho những kiến thức họ được học được.

Thuở thiếu thời, ông rất thích đi xem "cải lương hí viện" của cụ Nguyễn Đình Nghị và tham gia rất tích cực trong phong trào "Hướng đạo sinh", được bầu làm quản ca trong đội nhạc của trường. Ông còn tự tay làm được nhiều cây sáo để dạy cho các em lớp dưới. Đến năm 1944, Phong Nhã đã về quê cha ở xã Hoàng Đông (Duy Tiên, Hà Nam) tham gia xây dựng phong trào thiếu nhi và gia nhập Việt Minh ở đây. Ca khúc đầu tay của nhạc sĩ Phong Nhã đã ra đời ở đây trong nỗi băn khoăn của "anh phụ trách" là làm sao phải có một bài hát với khí thế tươi vui, giục giã thế hệ măng non tiến bước.

2. Gặp nhạc sĩ Phong Nhã trong những năm tháng cuối đời, tôi vẫn không quên ngôi nhà trong ngõ Thanh Nhàn, nhỏ và tối. Khi đó, vợ ông mới mất ít lâu. Gặp gỡ và trò chuyện, có cảm giác ông không phải là người cẩn thận trong việc gìn giữ tư liệu, tài liệu cá nhân. Vì thế tôi thật sự bất ngờ khi gần đây, NXB Kim Đồng ấn hành cuốn di cảo, hồi ký “Đời tôi sóng nhạc bay lên” của nhạc sĩ Phong Nhã.

Không quá dày dặn nhưng cuốn sách đủ để cho người đọc hình dung lại cuộc đời Phong Nhã, từ thuở thiếu niên cho đến nhạc sĩ của thiếu nhi. Cuốn sách có lẽ cũng vừa vặn với tính cách muốn lui, muốn ẩn của ông.

Rạng sáng ngày 28/3/2020, nhạc sĩ Phong Nhã đã trút hơi thở cuối cùng. Nhưng giờ đọc những dòng chữ ông viết, tôi có cảm giác như ông vẫn còn đây, với những lời tâm sự thật khẽ: “Năm đầu Cách mạng tháng Tám, không phải chỉ riêng tôi làm bài hát cho thiếu nhi mà các tác giả tôi vừa kể như Lưu Hữu Phước, Văn Cao, Đỗ Nhuận rồi Lưu Bách Thụ… cũng có bài cho thiếu nhi. Còn về phần tôi, lúc đầu tôi vào làm công tác thiếu nhi là chính, lại do có một bài hát thiếu nhi đầu tay nên cũng bắt đầu bước vào con đường sáng tác âm nhạc. Làm công tác thiếu nhi buổi ban đầu chưa có phương tiện giáo dục gì, tôi đã sáng tác bài hát làm phương tiện tập hợp và giáo dục các em thế mà may mắn lại đạt kết quả; cho đến lúc việc viết nhạc cũng trở thành một công tác chính, một mục đích chính của mình đi song song với công tác thiếu nhi. Đó là điều bất ngờ không tính trước được lúc vào đời”.

Tôi nhớ mãi cái dáng ông lom khom, áp đôi kính dày vào mắt mà lật từng trang cuốn sổ nhỏ. Đó là khi ông muốn tìm số điện thoại của bạn bè để “a lô” trò chuyện. Cuốn sổ ấy dễ đã gắn bó với ông vài ba chục năm có lẻ. Đi đâu ông cũng mang theo bên mình.

Có những buổi ngồi trò chuyện với ông và nhận ra tuổi tác đã làm cho con người quên đi nhiều thứ. Tuổi cao cũng khiến những câu chuyện của nhạc sĩ Phong Nhã trở nên rời rạc và có nhiều đứt đoạn. Ký ức ông không còn sống động như thời trai trẻ, cũng không còn hào hứng như vài chục năm trước. Nhưng vẫn có thể bắt gặp những chi tiết thú vị mà người ta cứ ngỡ như là giai thoại. Ấy là cả cuộc đời làm nghề, chưa bao giờ ông sắm được cho mình một cây đàn piano. “Những năm tháng đất nước còn chiến tranh, cuộc sống khắc khổ, lo ăn từng bữa, phải vất vả lắm mới nuôi được 5 đứa con khôn lớn. Làm sao dám nghĩ đến chuyện mua đàn. Suốt cuộc đời tôi chỉ sáng tác trên cây sáo và cây đàn măngđôlin thôi…”, nhạc sĩ từng kể.

Vậy là suốt cả một đời sáng tác, chỉ với cây sáo trúc và đàn măngđôlin giản dị, Phong Nhã đã trở thành “ông vua ca khúc thiếu nhi” với khoảng 200 ca khúc. Điều thú vị là trong số đó có nhiều hành khúc vui tươi, rộn rã, thúc giục. Trong số đó, 4 ca khúc của ông đã được bình chọn vào danh sách “50 ca khúc thiếu nhi hay thế kỷ 20”: “Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng”, “Hành khúc Đội”, “Kim Đồng” và “Đội ta lớn lên cùng đất nước”.

3. Cũng bởi những ca khúc ấy, nhạc sĩ Phong Nhã còn được gọi là người viết sử Đội bằng ca khúc. Bây giờ nghe lại những ca khúc “Nhanh bước nhanh nhi đồng”, “Kim Đồng”, “Cùng nhau ta đi lên”… gợi cho ta một quãng thời gian thơ ấu, vai mang khăn quàng đỏ, chân tung tăng đến trường. Phải nói rằng âm nhạc của Phong Nhã có một sức hấp dẫn lạ kỳ. Các bài hát của nhạc sĩ sáng tác đều được các em yêu thích.

Ca khúc “Kim Đồng” ra đời trong một hoàn cảnh đặc biệt khác. Trong hồi ký của mình, ông kể: “Chính các em Nhi đồng cứu quốc đội Kim Đồng ở Ấu Trĩ Viên (nay là Cung Thiếu nhi Hà Nội - N.V) đã đề nghị tôi sáng tác cho đội các em về anh Kim Đồng mà đội có vinh dự mang tên. Tôi chỉ được xem một bài báo của nhà văn Tô Hoài trên báo Cứu Quốc, kể chuyện sơ bộ về Kim Đồng, chưa biết quê quán anh ở nơi đâu, chỉ biết là trên chiến khu Việt Bắc”.

Đây là bài hát thứ hai của Phong Nhã. “Đã có “Nhanh bước nhanh nhi đồng” mở đầu, nay lại có thêm “Kim Đồng”, thế là công việc làm âm nhạc của tôi có đà đi tới. Hai tác phẩm đó gắn bó với nhau”- nhạc sĩ viết, và thừa nhận: “Nhanh bước nhanh nhi đồng” còn hô hào kêu gọi chung chung như một bài chính luận. Đến bài “Kim Đồng” thì đã cụ thể hóa với người thật việc thật, anh Kim Đồng, người đội viên đầu tiên của Đội Nhi đồng cứu quốc”.

Và phải đến bài hát thứ ba, bài “Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng” thì Phong Nhã đã tạo được bước ngoặt cho mình. Ngày 2/9/1945, nhạc sĩ Phong Nhã còn là một anh phụ trách Đội, được vinh dự cùng các em xếp hàng trông lên lễ đài khi Bác Hồ thân yêu đọc bản Tuyên ngôn Độc lập. Đây cũng chính là lần đầu tiên trong cuộc đời chàng trai 22 tuổi Phong Nhã được tận mắt nhìn thấy Bác Hồ. Người nhạc sĩ trẻ đã xúc động khi thấy hình ảnh Bác nhoài người ra vẫy các cháu thiếu niên một cách nhiệt thành. Nỗi xúc động ấy được ghi lại thành một điệp khúc 4 lần trong bài hát như một sự khẳng định tình yêu của các cháu đối với Bác: “Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng”... Hình ảnh Bác hiện ra trong bài hát vừa gần gũi vừa lung linh: “Bác chúng em dáng cao cao, người thanh thanh/ Bác chúng em mắt như sao râu hơi dài...”. Ông viết trong hồi ký: “Bài hát viết về lãnh tụ phải đắn đo, kỹ càng lắm…”.

4. Điểm nổi bật trong ca khúc thiếu nhi của nhạc sĩ Phong Nhã là luôn gắn liền với sự kiện phong trào thiếu nhi. Qua những ca khúc của ông, chúng ta thấy lịch sử Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh vang lên với những âm thanh thiết tha, trong sáng và hào hùng của lớp tuổi thơ nước Việt trong suốt hơn nửa thế kỷ qua.

Có thể nói Phong Nhã là một trong số rất ít các nhạc sĩ đã dành trọn đời mình cho những sáng tác dành cho các em. Suốt đời mình, ông luôn tâm niệm: "Cái cần tìm ra là cái hồn của bài hát, thấm nhuần tâm lý của trẻ. Gọi được cái "hồn" của ca khúc, tức là tác giả đã hiểu sâu sắc thế giới của trẻ, mọi điều mong ước của trẻ, thứ mà trẻ muốn bầu bạn sẻ chia trong cuộc sống". Vậy nên, thời gian đi qua, thế hệ này nối tiếp thế hệ khác, thiếu nhi Việt Nam vẫn và sẽ còn cất cao lời hát những bài ca đi cùng năm tháng ấy của người nhạc sĩ yêu thiếu nhi này.

Với những đóng góp của mình, nhạc sĩ Phong Nhã được trao nhiều giải thưởng cao quý, như: Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật (2001), Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, Huy chương Vì sự nghiệp Âm nhạc, Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng, cùng nhiều huy chương, huy hiệu và giải thưởng khác…

Tin nổi bật

Tin cùng chuyên mục

Chất dân gian trong âm nhạc Gen Z

Chất dân gian trong âm nhạc Gen Z

Sự xuất hiện của xu hướng khai thác chất liệu dân gian vào sản phẩm âm nhạc dành cho thế hệ trẻ như hiện nay vẫn là điều cần thiết cho sự phát triển...
Nếu không nhanh, di sản sẽ biến mất

Nếu không nhanh, di sản sẽ biến mất

Năm 2022 là một năm đáng nhớ đối với nhà nghiên cứu Quyên Gavoye (Phạm Thị Thanh Quyên). Loạt bài “100 năm lật lại hồ sơ Nguyễn Ái Quốc ở Paris” của chị đã vinh dự ...
Người giữ điệu hát thờ Thánh Gióng

Người giữ điệu hát thờ Thánh Gióng

 Trải qua bao biến thiên của thời gian, nghệ thuật hát múa Ải Lao được diễn xướng trong Hội Gióng ở đền Phù Đổng (huyện Gia Lâm, Hà Nội) cho đến ngày nay vẫn giữ ...
Trong xuân như có bóng người

Trong xuân như có bóng người

Đấy là khi tôi nhớ đến hương thơm khói mỏng bảng lảng quanh các ban thờ nhà chùa mỗi ngày đầu năm lại được theo bố mẹ đi lễ.
Chuyến du hành của con mướp

Chuyến du hành của con mướp

Bây giờ, cái cây cau cao vút ở góc sân nhà tôi đã không còn nữa. Chỗ đó đã nhường chỗ cho màu xanh um của cây vú sữa.
80 năm ‘Ngục trung nhật ký'

80 năm ‘Ngục trung nhật ký'

Năm 2023, chẵn 80 năm về trước, năm 1943 - Bác Hồ viết “Ngục trung nhật ký” với 135 bài thơ chữ Hán nói về cuộc hành trình gian khổ gần 14 tháng trời, từ tháng ...

Tin nóng

Người giữ điệu hát thờ Thánh Gióng

Người giữ điệu hát thờ Thánh Gióng

 Trải qua bao biến thiên của thời gian, nghệ thuật hát múa Ải Lao được diễn xướng trong Hội Gióng ở đền Phù Đổng (huyện Gia Lâm, Hà Nội) cho đến ngày nay vẫn giữ được gần như nguyên vẹn...

Xem nhiều nhất