Vui buồn văn hóa đọc

GS PHONG LÊ

Thế là sau nhiều năm chờ đợi, Thủ tướng Chính phủ đã có quyết định chọn ngày 21/4 hàng năm làm Ngày Sách Việt Nam. Có một ngày cho cộng đồng người viết và người đọc, thuộc khắp các lứa tuổi, và ở khắp mọi ngành nghề đang đứng trước yêu cầu xây dựng một xã hội học tập và một nền kinh tế tri thức để chủ động đưa đất nước bước vào thời kỳ hội nhập.

Vui buồn văn hóa đọc - Ảnh 1

Một ngày Sách ở Việt Nam, sau hơn một thế kỷ rưỡi, kể từ những áng văn xuôi Quốc ngữ đầu tiên của Trương Vĩnh Ký ấn hành ở Sài Gòn. Và hơn một thế kỷ, nếu tính từ khi có phong trào cổ động học Quốc ngữ của nhà Nho trong phong trào Duy Tân và Đông Kinh Nghĩa Thục…

Cho đến bây giờ, có thể nói diện mạo và phẩm chất sách đã đạt được một trình độ cao, chưa lúc nào sánh bằng. Cho đến bây giờ chúng ta mới thật sự hết “nạn đói sách”, dưới những dạng khác nhau. Bởi sách chưa thể đến với công chúng thất học, với tỷ lệ 95% người mù chữ trước năm 1945.

Từ sau năm 1945, khi sách đã có thể đến với quần chúng công - nông - binh, nhờ vào công cuộc truyền bá chữ Quốc ngữ, thì những khó khăn do chiến tranh, và do đời sống kinh tế quá thấp, khiến cho số người được tiếp xúc với sách vẫn cứ là con số ít ỏi. Hoàn cảnh gian khổ, khốc liệt của hai cuộc chiến chống đế quốc, cùng với công cuộc xây dựng đất nước trong thời chiến, khiến cho sách chưa thể mở rộng các biên độ cần thiết của nó cho sự đọc, sự học của toàn dân.

Phải chuyển sang thời bình, trước nhu cầu xây dựng và phát triển đất nước, trong xu thế hội nhập với khu vực và nhân loại, bắt đầu từ nửa sau thập niên cuối thế kỷ XX đến nay, thế giới sách mới có được gương mặt như hiện nay. Đó là sự phản chiếu nhu cầu tinh thần của dân tộc đã thật sự chuyển sang một giai đoạn mới, trên tất cả các lĩnh vực của khoa học - khoa học kỹ thuật, nhân văn, xã hội; của văn hóa, văn học, nghệ thuật…

Trên nhu cầu vừa rộng, vừa sâu của sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội như hiện nay, sách đã là biểu hiện sống động cho sự dồi dào và nhiều vẻ của sinh hoạt tinh thần dân tộc, với các lý do chính theo tôi - đó là:

Lực lượng viết và đọc thật sự đông đảo, chưa lúc nào trong lịch sử so sánh được. Trên lĩnh vực văn học và khoa học nhân văn, khoa học xã hội mà tôi biết thì hiện có đến nhiều nghìn người viết, với hàng nghìn tựa sách được in ra hàng năm.

Sách có mặt trên mọi chủng loại, từ là sách công cụ cho học tập, nghiên cứu; sách giải trí; sách cho mọi ngành nghề, mọi giới, mọi lứa tuổi; sách cho mọi địa bàn, từ hai trung tâm lớn là Hà Nội, TP HCM đến khắp các tỉnh, thành trong cả nước…

Do sự mở rộng không hạn chế các mối giao lưu nhờ vào phương tiện thông tin nên nguồn sách quý của thế giới đã đến được trực tiếp với đội ngũ người dịch ngày càng đông - gồm những phát kiến lớn trong khoa học; những kinh nghiệm thành công trong điều hành, quản lý kinh tế - xã hội; những best-seller có hạng trong văn chương - nghệ thuật…

Khách quan, đó là một dấu hiệu lạc quan, nói lên sự phát triển. Nhưng trong nền kinh tế thị trường, mọi phát triển cần được tính toán trên mối quan hệ cung - cầu; ở đây là mối quan hệ giữa người viết và người đọc. Nhưng để “hóa giải” các khoảng trống, rất khó xác định giữa người viết và người đọc, thì vai trò quyết định lại là người tổ chức, quản lý, điều hành - nó là một hệ thống thiết chế xã hội gồm từ các đơn vị xuất bản đến các cơ quan công quyền. Nhìn vào sự phát triển của văn hóa đọc và thế giới sách hôm nay - soi vào quan hệ cung cầu, tôi thấy có những hiện tượng không bình thường như sau:

- Số lượng ấn hành trung bình cho mỗi tựa sách phần lớn chỉ từ một đến vài nghìn bản trên tỷ lệ ngót 100 triệu dân quả là ít ỏi, nhưng sao vẫn khó bán?

- Sự quảng bá cho sách trên các phương tiện thông tin là quá yếu, không thấm gì so với lượng sách in ra.

- Người đọc, số đông vẫn còn thờ ơ với sách. Người ta dường như chưa được biết nhiều đến hiệu quả của một cách tự học bằng đọc các sách kiến thức nền, sách khoa học, kinh tế, sách công cụ. Sách có lẽ chưa được sử dụng tối đa với đúng nghĩa “nuôi dưỡng tâm hồn, khơi nguồn và bồi đắp tri thức”. So với người đọc ở nước ngoài, thì có lẽ, người đọc ở ta chuộng đọc báo hơn là đọc sách.

Một số hiện tượng nêu trên có lẽ là chưa đủ nói những hạn chế hoặc bất cập trong thế giới sách hiện nay. Và nếu là đúng, hoặc có phần đúng, thì chúng ta đang đứng trước một lãng phí lớn: nếu sách in ra mà không được đọc, hoặc đọc được rất ít; nếu sách vì lý do gì đó mà không đến được với người đọc đích thực; nếu người đọc thuộc số đông muốn đọc mà không có điều kiện mua, hoặc không đủ tiền mua…

Tình hình trên rõ ràng là không thuận, thậm chí là khó chấp nhận đối với việc chúng ta đang quyết tâm xây dựng một xã hội học tập, một nền kinh tế tri thức như cuộc sống đòi hỏi. Một nền kinh tế tri thức, như trong những nước công nghiệp phát triển, có nền công nghệ cao, có một nền khoa học và công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp; những nước mà tri thức trở thành tác nhân chủ yếu của sản xuất, và do vậy, việc đầu tư cho tri thức trở thành yếu tố then chốt của tăng trưởng kinh tế.

Gắn với sự hình thành nền kinh tế tri thức, đó là một xã hội học tập, đòi hỏi con người phải học tập không ngừng và học suốt đời, để trước hết theo kịp được sự phát triển của khoa học và công nghệ; và sau đó, hoặc cuối cùng là biết cách chuyển hóa tri thức thành kỹ năng, thành công nghệ, thành giá trị (gồm cả các giá trị tinh thần).

Và, nói đến học là nói đến sách, là chưa có gì khác hơn ngoài sách, cho mọi lứa tuổi, kể từ em bé cấp tiểu học đến các bậc trí thức, văn nhân, học giả… Là học và tự học; nhất là tự học, để không ngừng tiếp nhận và bồi đắp cho tri thức, mà tri thức - đó chính là cái vốn người (human capital), cái vốn này ở thời đại công nghệ và thông tin đang ngày càng chiếm ưu thế, để đóng vai trò quyết định trong 3 thứ vốn: vốn người (human capital), vốn tổ chức (organizational capital), vốn xã hội (social capital), tạo nên sự phát triển và tiến bộ của nhân loại.

Do vậy một cố gắng giải quyết những so le hoặc bất cập như trên giữa cung và cầu trong thế giới sách, với vài nét trình bày sơ lược như trên rất mong được chú ý từ nhiều phía; và trong mọi cố gắng của cả hệ thống, có lẽ rất cần một sự quan tâm, một nhấn mạnh, một điều hành từ cấp cao, và có thể là cấp cao nhất.

Nếu việc bảo vệ cái đầu trong giao thông đã được thực hiện bởi việc nhất loạt đội mũ bảo hiểm, thì việc trau dồi, nâng cao hàm lượng chất xám cho cái đầu rất cần một sự quan tâm đến sách - qua một động tác có ý nghĩa khởi động hoặc thúc đẩy, từ các cấp cao, hoặc cao nhất, việc cải tiến và phát triển hệ thống thư viện theo một mô hình thế nào cho tiện lợi nhất đối với mọi loại người đọc; việc tổ chức các hội sách định kỳ cho từng khu vực hoặc cả nước; việc tổ chức các tủ sách cho các nhà văn hóa, các trường học, các dòng họ (nhờ vào sự bảo trợ của cá nhân hoặc đoàn thể) để cho sách có thể được tiêu thụ với số lượng lớn hơn, và đến được bất cứ nơi nào cần đến.

Một chuyển động từ trên, và khi đã thành phong trào (tựa như việc người đi xe máy tham gia giao thông phải đội mũ bảo hiểm), tôi tin sẽ là cú hích quan trọng cho sách trở thành mối quan tâm của toàn dân. Hiện tượng nhà nhà có sách, người người đọc sách, nơi đâu cũng cần sách, kiến thức về sách không chỉ được hỏi đến trong các games show mà còn là câu hỏi bắt buộc khi thi tốt nghiệp các bậc học gồm cả chính khóa và ngoại khóa; khi thi tuyển công chức; khi thẩm định một trình độ hoặc một chức vị... để có quyết định tăng chức hoặc nâng lương, đó mới chính là biểu trưng hoàn hảo cho một xã hội văn minh, trong ý nghĩa đích thực của nó.

Nói đến học là nói đến sách, là chưa có gì khác hơn ngoài sách, cho mọi lứa tuổi, kể từ em bé cấp tiểu học đến các bậc trí thức, văn nhân, học giả… Là học và tự học; nhất là tự học, để không ngừng tiếp nhận và bồi đắp cho tri thức, mà tri thức - đó chính là cái vốn người (human capital), cái vốn này ở thời đại công nghệ và thông tin đang ngày càng chiếm ưu thế, để đóng vai trò quyết định trong 3 thứ vốn: vốn người (human capital), vốn tổ chức (organizational capital), vốn xã hội (social capital), tạo nên sự phát triển và tiến bộ của nhân loại.

Tin liên quan

Tin nổi bật

Tin cùng chuyên mục

Dấu xưa trong lòng phố

Dấu xưa trong lòng phố

Hà Nội đang biến đổi từng ngày. Ngay cả khu phố cổ, những sửa sang, cơi nới với những biển hiệu “chữ Tây nhiều hơn chữ ta” đang khiến khuôn mặt phố phường ngày càng ...
Cơm củi

Cơm củi

Khói bếp cay sè đến nỗi không mở nổi mắt mà mấy đứa cháu của nội vẫn chầu chực canh những củ khoai đang ngủ vùi trong đống tro ấm... Kể từ ngày có nồi cơm điện, ...
Đạo diễn Trần Văn Thủy: Tôi già rồi...

Đạo diễn Trần Văn Thủy: Tôi già rồi...

Tôi gọi điện thoại tới đạo diễn Trần Văn Thủy xin ông một cuộc trò chuyện, sau chừng 1 tháng kể từ khi ông được trao Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội.
Vẳng tiếng trống chèo…

Vẳng tiếng trống chèo…

Hà Nội cuối thu đầu đông, người ta bâng khuâng mùi hoa sữa, hoài niệm những vệt nắng vàng đậu trên vòm lá vô tư, nhoài ra mép Hồ Gươm tím thẫm đón làn gió se lạnh, ...
Đón đọc Tinh hoa Việt số 184

Đón đọc Tinh hoa Việt số 184

Mời quý độc giả đón đọc ấn phẩm Tinh hoa Việt (báo Đại Đoàn Kết) số 184, phát hành trên toàn quốc từ ngày 25/11/2022.
Thơ kéo con người lại gần nhau

Thơ kéo con người lại gần nhau

Là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, nhà thơ Cao Xuân Sơn đã xuất bản 6 tập thơ riêng và 10 tác phẩm thơ văn cho thiếu nhi, trong đó tập thơ “Con chuồn chuồn đẹp nhất” ...

Tin nóng

Xem nhiều nhất