Bảo tàng trong trường đại học: Không gian mở từ kho báu tri thức
Một trong những gợi ý đáng chú ý từ các chuyên gia là việc kết hợp nghệ thuật với khoa học trong không gian bảo tàng đại học. Trên thế giới, nhiều bảo tàng đã triển khai chương trình “nghệ sĩ cư trú”, mời nghệ sĩ đến làm việc, sáng tác ngay trong môi trường học thuật. Sự kết nối này tạo ra những sản phẩm mới, đồng thời mở rộng cách tiếp cận khoa học tới công chúng thông qua ngôn ngữ nghệ thuật.
Vừa rồi, từ sức hút của triển lãm "120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội - Truyền thống giáo dục tinh hoa và khai phóng", nhiều ý kiến gợi mở: Đã đến lúc các trường ĐH cần có không gian văn hóa sáng tạo, gắn kết khoa học, giáo dục, nghệ thuật và hoạt động cộng đồng.
Sự kiện nói trên diễn ra tại số 19 Lê Thánh Tông (Hà Nội) đến hết ngày 22/5. Triển lãm do Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (VNU-SIS), thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội tổ chức. Với nhiều hoạt động như Triển lãm trưng bày “120 năm: Dòng chảy tri thức”, trình diễn thời trang, trình chiếu 3D mapping, các sự kiện học thuật, tọa đàm… Các hoạt động đã biến không gian lịch sử của một trường đại học thành một không gian văn hóa - sáng tạo sống, nơi quá khứ, hiện tại và tương lai của tri thức cùng tương tác và không ngừng được kiến tạo.
PGS.TS Nguyễn Thành Nam - Phó Trưởng khoa Sinh học, Giám đốc Bảo tàng Sinh học thuộc Trường ĐH Khoa học tự nhiên cho rằng: “Tòa nhà 19 Lê Thánh Tông tự thân đã là một bảo tàng và đồng thời ôm trong mình một bảo tàng”.
Ít ai biết rằng bên trong công trình được xây dựng từ đầu thế kỷ XX ấy là Bảo tàng Sinh học (được thành lập từ năm 1926) với hơn 110.000 mẫu vật phục vụ đào tạo và nghiên cứu. Không chỉ dừng lại ở chức năng học thuật, nơi đây từng là điểm đến của nhiều hoạt động hợp tác quốc tế, các triển lãm chuyên đề. Vì nhiều lý do, những “kho báu tri thức” ấy chưa được mở cửa rộng rãi để công chúng tiếp cận.
Một dấu mốc đáng chú ý là năm 2024, khi không gian này trở thành địa điểm trưng bày triển lãm “Cảm thức Đông Dương” trong khuôn khổ Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội. Với 22 tác phẩm, triển lãm đã thu hút tới 110.000 lượt khách tham quan - một con số vượt xa kỳ vọng đối với một không gian vốn quen thuộc với giảng viên và sinh viên ngành khoa học tự nhiên.
ThS Nguyễn Thế Sơn - giám tuyển nghệ thuật độc lập, giảng viên VNU-SIS cho biết, tại nhiều đại học lớn trên thế giới, bảo tàng là một phần không thể thiếu trong hệ sinh thái văn hóa của đô thị. ĐH Harvard có nhiều bảo tàng thuộc các lĩnh vực khác nhau; ĐH Stanford cũng vận hành bảo tàng mở cửa cho công chúng. Ở những nơi này, bảo tàng không chỉ phục vụ sinh viên, mà còn là điểm đến của người dân và du khách, góp phần định hình bản sắc văn hóa của thành phố, đồng thời tạo ra những giá trị kinh tế đáng kể. Trong khi đó, tại Hà Nội, những không gian như Bảo tàng Sinh học vẫn chủ yếu đóng kín, chưa trở thành điểm đến thường xuyên của công chúng. Theo ông Nguyễn Thế Sơn, cần thay đổi cách nhìn, coi bảo tàng trong trường đại học là một thiết chế mở. Nếu chúng ta đã quen với ý tưởng công viên không hàng rào, thì đại học cũng có thể hướng tới một mô hình tương tự - nơi mọi người có thể tiếp cận thư viện, bảo tàng, không gian học thuật một cách tự nhiên.
Triển lãm “120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội” vừa qua như phép thử cho ý tưởng “bảo tàng mở” - nơi hành lang, cầu thang, giảng đường hay chính kiến trúc cũ đều có thể là không gian, chất liệu kể chuyện. Theo ThS Nguyễn Thế Sơn, tương lai của ĐH Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc hoàn toàn có thể nghĩ tới thiết chế bảo tàng như các đại học lớn trên thế giới, nơi có cơ chế sưu tập, hiến tặng và lưu trữ tác phẩm nghệ thuật, kể cả tác phẩm của sinh viên.
PGS.TS Nguyễn Thành Nam kỳ vọng tại Hòa Lạc trong tương lai sẽ hình thành Bảo tàng Lịch sử tự nhiên và nghệ thuật theo mô hình hệ sinh thái như nhiều quốc gia đã thực hiện thành công. Khi đó, nhắc tới ĐH Quốc gia Hà Nội, công chúng sẽ không chỉ nghĩ tới trung tâm đào tạo và nghiên cứu khoa học, mà còn là không gian văn hóa - nghệ thuật giàu giá trị liên ngành và xuyên ngành.
Đồng quan điểm, ThS Lê An Na - đồng sáng lập Stellami Art and Education Center, Trường ĐH Ngoại ngữ, Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Văn hóa, Giáo dục và Khởi nghiệp Việt Nam (VICEE) nhấn mạnh, không gian sáng tạo trong các ĐH có thể trở thành “lớp học thứ ba” bên cạnh giảng đường và thư viện.
Các chuyên gia nói trên đều nhất trí rằng, khi những “kho báu tri thức” này được mở cửa, kết nối với cộng đồng và đặt trong một hệ sinh thái sáng tạo rộng lớn hơn, chúng không chỉ tạo nên nguồn lực bền vững cho các không gian văn hóa và sáng tạo trong trường ĐH, mà còn góp phần định hình thói quen thưởng thức văn hóa và làm tăng sức hấp dẫn du lịch của thành phố.
