Cần trao thực quyền cho TPHCM

Từ cơ chế “xin - cho” sang cơ chế tự quyết

PV: Thưa luật sư, ông đánh giá thế nào về định hướng xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt dành cho TPHCM?

LS Nguyễn Văn Hậu: Tôi cho rằng dự thảo luật lần này thể hiện tinh thần đổi mới rất mạnh mẽ. Điểm đáng chú ý là đề xuất trao khoảng 300 thẩm quyền mới cho HĐND, UBND và Chủ tịch UBND TPHCM nhằm giúp thành phố chủ động hơn trong quản trị và phát triển.

Tuy nhiên, theo tôi, cần tiến thêm một bước về tư duy lập pháp. Luật phải thực sự chuyển từ cách tiếp cận “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”. Hiện nay, nhiều quy định vẫn mang tính liệt kê những việc địa phương được làm. Tôi đề xuất áp dụng cơ chế “danh mục âm”, tức chỉ quy định những lĩnh vực thuộc thẩm quyền độc quyền của Trung ương như quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tư pháp, tôn giáo. Ngoài các lĩnh vực đó, TPHCM cần được chủ động quyết định và tự chịu trách nhiệm.

Nếu vẫn duy trì cơ chế xin ý kiến qua nhiều tầng nấc thì khó tạo được đột phá cho một siêu đô thị đang cạnh tranh với các trung tâm kinh tế hàng đầu khu vực.

Ông nhiều lần nhấn mạnh việc “phân quyền thực chất”. Theo ông, điều này cần được hiểu như thế nào?

Đây là vấn đề rất quan trọng. Tôi kiến nghị luật cần làm rõ sự khác nhau giữa “phân quyền”, “phân cấp” và “ủy quyền”, bởi hiện nay các khái niệm này thường bị sử dụng lẫn lộn.

Phân quyền thực chất là việc Trung ương chuyển giao thẩm quyền bằng luật cho chính quyền đô thị đặc biệt. Khi đó, thành phố có quyền quyết định, tự chịu trách nhiệm và được tự chủ về tài chính, nhân sự để thực hiện các quyết định của mình.

Trong khi đó, phân cấp vẫn là cơ chế mà quyền lực gốc thuộc Trung ương, địa phương thực hiện trong khuôn khổ nhất định. Còn ủy quyền chỉ là chuyển giao nhiệm vụ trong thời gian nhất định, trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc cơ quan ủy quyền.

Về bộ máy quản trị đô thị đặc biệt, ông đề xuất những thay đổi nào?

TPHCM cần được trao quyền chủ động thành lập các thiết chế quản trị mới phù hợp với nhu cầu phát triển thực tiễn.

Chẳng hạn như cơ quan quản lý mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), cơ quan điều hành Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam hoặc bộ máy quản lý các khu vực đặc thù. Những mô hình này không nên bị ràng buộc bởi khuôn khổ sở, ngành truyền thống.

Tôi cũng đề xuất xây dựng chế độ công vụ đặc biệt. Thành phố cần được tuyển dụng lãnh đạo, chuyên gia quản lý chiến lược theo cơ chế hợp đồng, trả lương theo thị trường và đánh giá bằng kết quả đầu ra thay vì chỉ dựa trên ngạch bậc hành chính.

Một vấn đề khác là cần có cơ chế bảo vệ cán bộ dám đổi mới sáng tạo. Nếu cán bộ thực hiện đúng quy trình, không vụ lợi nhưng trong quá trình thí điểm phát sinh rủi ro thì cần có cơ chế miễn hoặc loại trừ trách nhiệm phù hợp. Chúng ta phải tránh tình trạng hình sự hóa các quan hệ kinh tế, hành chính và dân sự.

TPHCM là nơi thử nghiệm chính sách của cả nước

Ông đánh giá thế nào về cơ chế thử nghiệm chính sách và phát triển kinh tế số trong dự thảo luật?

Tôi cho rằng đây là một trong những nội dung quan trọng nhất. Dự thảo đã đề cập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát nhưng cần xây dựng thành một chương riêng. TPHCM nên được phép triển khai các mô hình sandbox (môi trường làm việc riêng biệt) theo không gian địa lý hoặc theo lĩnh vực công nghệ như fintech, tài sản số, xe tự hành, trí tuệ nhân tạo... Đặc biệt, khi mô hình thí điểm chứng minh được hiệu quả, HĐND TPHCM cần được quyền quyết định áp dụng chính thức trên địa bàn mà không phải chờ quá trình sửa đổi luật ở cấp Trung ương.

Ngoài ra, hệ thống trung tâm dữ liệu dùng chung và hạ tầng số cần được xác định là dịch vụ công thiết yếu để được ưu tiên đầu tư ngân sách, bảo đảm vận hành liên tục, an toàn và an ninh mạng.

Ngoài cơ chế thử nghiệm, đâu là những công cụ phát triển mà TPHCM cần được trao thêm quyền?

Theo tôi, cần đẩy mạnh phân quyền tài khóa đô thị. Thành phố nên được thí điểm các công cụ tài chính hiện đại như thuế tài sản đô thị, phí ùn tắc giao thông hay phí vào vùng phát thải thấp. Quan trọng hơn, các nguồn thu này cần được giữ lại để tái đầu tư cho hạ tầng.

Đối với Trung tâm tài chính quốc tế và khu thương mại tự do, cơ quan điều hành phải được trao cơ chế “một cửa tại chỗ” về cấp phép đầu tư, thủ tục hải quan, visa và giải quyết tranh chấp thương mại theo thông lệ quốc tế.

Bên cạnh đó, TPHCM cũng cần được áp dụng các công cụ thu hồi giá trị đất hiện đại như điều chỉnh lại đất đai, góp đất, chuyển nhượng quyền phát triển không gian và phát triển đô thị theo mô hình TOD nhằm tạo nguồn lực cho hệ thống metro và hạ tầng chiến lược.

Theo ông, yếu tố nào cần được đặt ở vị trí trung tâm của Luật Đô thị đặc biệt?

Đó phải là con người. Tôi đề xuất bổ sung nguyên tắc “không ai bị bỏ lại phía sau” ngay trong phần nguyên tắc xây dựng và phát triển đô thị đặc biệt. Mọi chính sách, quy hoạch và cơ chế đặc thù cuối cùng đều phải hướng đến nâng cao chất lượng sống của người dân.

Khi triển khai các dự án giải tỏa, tái định cư, không thể chỉ tính bằng số mét vuông nhà ở. Điều quan trọng là người dân có tiếp cận được việc làm, trường học, bệnh viện và các dịch vụ thiết yếu hay không.

Tôi cũng kiến nghị phải có báo cáo đánh giá tác động xã hội và tác động di sản trước khi phê duyệt các dự án lớn. Đồng thời, chính sách thu hút nhân tài cần mở rộng từ cá nhân sang hộ gia đình. Muốn giữ chân chuyên gia giỏi, thành phố không chỉ quan tâm đến bản thân họ mà còn phải tạo điều kiện cho gia đình được tiếp cận môi trường sống chất lượng cao.

Ông cho rằng cần thiết kế cơ chế giám sát quyền lực như thế nào khi trao thêm nhiều thẩm quyền cho TPHCM?

Trao quyền mạnh phải đi kèm kiểm soát quyền lực hiệu quả. Tôi đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu công khai theo thời gian thực để người dân, các cơ quan Trung ương và các tổ chức xã hội cùng tham gia giám sát.

Đặc biệt, vai trò của MTTQ cần được quy định rõ ràng hơn trong luật. Không chỉ dừng lại ở nguyên tắc giám sát, phản biện xã hội, luật cần xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc cung cấp thông tin, tiếp thu ý kiến và giải trình các kiến nghị của MTTQ Việt Nam.

Tôi cũng kiến nghị bổ sung cơ chế phản hồi bắt buộc đối với các kiến nghị giám sát, phản biện; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp thường xuyên giữa MTTQ, HĐND và UBND trong quá trình xây dựng chính sách.

Ngoài ra, cần nghiên cứu thành lập tổ chuyên gia khoa học trực thuộc Ủy ban MTTQ Việt Nam TPHCM để hỗ trợ nghiên cứu, thẩm định các dự thảo nghị quyết, hạn chế nguy cơ xung đột pháp luật và nâng cao chất lượng chính sách.

Xin trân trọng cảm ơn luật sư!