Chống lãng phí trong nghiên cứu khoa học

Tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học và công nghệ (KHCN) vừa qua, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp xác định rõ trách nhiệm, đưa liên kết nghiên cứu thành những sản phẩm phục vụ phát triển kinh tế, có kết quả đo lường được.

Phó Thủ tướng ghi nhận những mô hình hợp tác hiệu quả như Viettel với Trường Đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội; Viện Nghiên cứu Cơ khí tham gia phát triển thiết bị cho các tổ máy nhiệt điện; các mô hình tại Viện Công nghiệp Giấy và Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long…Tuy nhiên, quy mô liên kết còn nhỏ, chưa đồng đều; doanh nghiệp chưa thực sự giữ vai trò trung tâm.

Đáng lưu ý, giai đoạn 2021-2025 có 42 chương trình với khoảng 4.800 nhiệm vụ nghiên cứu, sử dụng 17.000 tỉ đồng nhưng ít kết quả trở thành sản phẩm trên thị trường. Cùng đó, trong giai đoạn 2021-2025, chỉ khoảng 12% nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp quốc gia có sự tham gia của doanh nghiệp; ở địa phương, tỷ lệ này khoảng 11%. Mức độ doanh nghiệp tham gia hình thành quỹ khoa học công nghệ để tài trợ nghiên cứu cũng rất thấp, chỉ khoảng 6% trong năm 2023. Điều đó cho thấy sự tham gia của doanh nghiệp vào hoạt động nghiên cứu còn hạn chế, nhiều kết quả nghiên cứu chưa được ứng dụng và thương mại hóa.

Phó Thủ tướng chỉ rõ nguyên nhân trước hết là nhiệm vụ nghiên cứu chưa xuất phát từ bài toán phát triển và nhu cầu ứng dụng của doanh nghiệp. Một số viện, trường e ngại định giá tài sản trí tuệ; hoạt động kết nối cung - cầu thiên về giới thiệu, trình diễn. Sàn giao dịch công nghệ, tổ chức trung gian phát triển chậm, hạ tầng dùng chung còn thiếu, nhiều phòng thí nghiệm xuống cấp.

Theo đó, về nhiệm vụ cụ thể, Phó Thủ tướng giao Bộ KHCN chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương đánh giá toàn diện năng lực các cơ sở nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước; hệ thống hóa theo ngành, lĩnh vực, hình thành bản đồ năng lực nghiên cứu và cơ sở dữ liệu để doanh nghiệp dễ dàng tìm được đơn vị có thế mạnh phù hợp. Nếu trước đây, nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu xuất phát từ đề xuất của các nhà khoa học tại viện, trường, thì nay cần chuyển mạnh sang cơ chế đặt hàng từ nhà nước và doanh nghiệp, gắn nghiên cứu với sản phẩm đầu ra cụ thể.

Nghiên cứu khoa học có vai trò dẫn đường, định hướng về tư duy, đóng góp các luận cứ cho hoạch định chính sách, tạo nền tảng cho phát triển bền vững của quốc gia. Ở một khía cạnh cụ thể hơn, tri thức khoa học xã hội giúp kiến tạo, định hình xã hội tương lai thông qua các kết quả tư vấn chính sách. Không chỉ vậy, trong thời kỳ phát triển hiện nay, tri thức khoa học xã hội ngày càng được tích hợp nhiều hơn vào các sản phẩm công nghệ và dịch vụ, thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế. Điều này đòi hỏi các nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn luôn phải gắn kết chặt chẽ với thực tiễn đời sống hơn nữa.

Theo nhận định từ các chuyên gia, thể chế, chính sách đã có những chuyển biến mạnh mẽ, từ quản lý bằng kiểm soát quy trình đầu vào sang quản lý kết quả, sản phẩm đầu ra và chấp nhận rủi ro; từ quản lý hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái, lấy doanh nghiệp làm trung tâm phát triển. Song việc truyền thông chính sách vẫn còn hạn chế, thiếu hướng dẫn cụ thể hoặc thủ tục quá phức tạp, khiến doanh nghiệp, nhà khoa học và thị trường chưa tiếp cận được đầy đủ các cơ chế hỗ trợ.

Thực tiễn này đặt ra giải pháp trước mắt là các cơ quan quản lý có thể tập hợp doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ sở nghiên cứu cùng giải quyết từng bài toán cụ thể, tạo ra sản phẩm có khả năng cạnh tranh.