Công nghệ sinh học: Động lực mới cho ngành nông nghiệp

Công nghệ sinh học nâng giá trị cho ngành trồng trọt

Chiều ngày 10/11, tại Hà Nội, Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”, với sự hỗ trợ của Hiệp hội CropLife Việt Nam và Tổ chức quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA).

Thông tin tại hội thảo cho biết, tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen được đưa vào canh tác thương mại từ năm 2015, chủ yếu trên cây ngô. Giai đoạn 2015-2024, diện tích canh tác lũy kế vượt 1,3 triệu ha, góp phần cải thiện năng suất, giảm thiệt hại do sâu bệnh và nâng cao thu nhập cho nông dân.

Kết quả này cho thấy công nghệ sinh học từng bước trở thành một trong những công cụ hỗ trợ đổi mới sản xuất nông nghiệp.Không chỉ tại Việt Nam, xu hướng ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học cũng ngày càng mở rộng trên toàn cầu. Theo TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành Tổ chức quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA), tính đến hết năm 2024, có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng biến đổi gen.

Trong đó, 44 quốc gia trực tiếp canh tác và 29 quốc gia cho phép nhập khẩu để sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Riêng năm 2024, tổng diện tích canh tác cây trồng biến đổi gen trên toàn cầu đạt 218,7 triệu ha, mức cao nhất kể từ khi công nghệ này được thương mại hóa, tăng gần 3,7 triệu ha so với năm 2023.Tổng diện tích canh tác lũy kế trong gần ba thập kỷ đạt khoảng 3,75 tỷ ha, cho thấy quy mô ứng dụng ngày càng mở rộng và sự chấp nhận ngày càng rộng rãi đối với công nghệ này trên thế giới.

Đáng chú ý, việc ứng dụng cây trồng biến đổi gen không còn chỉ tập trung tại các quốc gia phát triển. Các nước đang phát triển, đặc biệt tại Mỹ Latinh, châu Á và châu Phi ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng ứng dụng công nghệ này. 

Theo TS Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong bối cảnh nông nghiệp phải đối mặt với biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu phát triển bền vững, việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng các công nghệ tiên tiến càng trở nên cấp thiết.

Tại Việt Nam, định hướng này đã được cụ thể hóa thông qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng, nổi bật là Nghị quyết số 36-NQ/TW năm 2023 về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học và Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Các quyết định về danh mục công nghệ chiến lược và phân công nhiệm vụ phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược ngày càng được cụ thể hoá, đặc biệt là các lĩnh vực phục vụ trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Song song, Việt Nam cũng chú trọng mở rộng hợp tác quốc tế, tiếp cận kinh nghiệm từ những quốc gia đi đầu, nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp.

Cũng theo ông Long thông qua Hội nghị, các đại biểu, chuyên gia và tổ chức quốc tế sẽ cùng chia sẻ những kết quả nghiên cứu, xu hướng mới nhất về công nghệ sinh học, biến đổi gen và chỉnh sửa gen trên thế giới. Đây cũng là dịp rà soát tiến độ hoàn thiện chính sách, đánh giá thực tiễn triển khai, ứng dụng và thương mại hóa các sản phẩm công nghệ sinh học tại Việt Nam. Lãnh đạo Vụ Khoa học và Công nghệ nhấn mạnh, đây sẽ là cơ sở quan trọng để xây dựng báo cáo trình Thủ tướng Chính phủ, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách, tháo gỡ rào cản để đưa những thành tựu công nghệ sinh học vào thực tiễn sản xuất.

Hoàn thiện hành lang pháp lý cho công nghệ chỉnh sửa gen

Theo thống kê tính đến tháng 9/2026, Việt Nam đã cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi cho 64 sự kiện biến đổi gen, trong đó có 6 sự kiện ngô được cấp giấy chứng nhận an toàn sinh học. Ngô biến đổi gen chiếm khoảng 50% diện tích trồng ngô của cả nước trong năm 2024.

Đây là những kết quả bước đầu cho thấy khả năng tiếp nhận và ứng dụng công nghệ sinh học trong sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, vấn đề đặt ra không chỉ là mở rộng diện tích ứng dụng mà còn phải nâng cao năng lực nghiên cứu, chủ động công nghệ và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Chia sẻ về khung chính sách, pháp luật đối với cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam, ThS. Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học cho biết, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp, đồng thời bảo đảm an toàn sinh học, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường. Theo bà Kiều Anh, công nghệ sinh học được xác định là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất, chất lượng giống cây trồng và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Đặc biệt, những tiến bộ trong công nghệ chỉnh sửa gen đang mở ra cơ hội phát triển các giống cây trồng có tính trạng ưu việt, đáp ứng yêu cầu sản xuất nông nghiệp bền vững.

Một bước tiến đáng chú ý là từ năm 2026, Việt Nam đã thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Cơ sở pháp lý quan trọng là Luật số 146/2025/QH15 và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP, sửa đổi, bổ sung Nghị định số 69/2010/NĐ-CP về an toàn sinh học.

Theo quy định, cây trồng biến đổi gen mang vật liệu di truyền ngoại lai hoặc vật liệu di truyền tổng hợp mới phải trải qua quy trình đánh giá, cấp phép về an toàn sinh học và điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Trong khi đó, cây trồng chỉnh sửa gen không chèn vật liệu di truyền mới hoặc ngoại lai được áp dụng cơ chế tự xác định và thông báo với cơ quan quản lý.

Cách tiếp cận này góp phần đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi cho nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ mới nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý. Tổ chức phát triển giống phải chịu trách nhiệm về việc phân loại, lưu giữ hồ sơ trong 10 năm và chấp hành hoạt động kiểm tra, giám sát.

Đối với cây trồng biến đổi gen, quy trình cấp phép tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch, có thời hạn cụ thể. Đáng chú ý, thủ tục cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi được rút ngắn từ khoảng 90 ngày xuống 45 ngày làm việc đối với những sự kiện đáp ứng điều kiện áp dụng cơ chế rút gọn.

Trong thời gian tới, bà Kiều Anh cho rằng, công nghệ chỉnh sửa gen, đặc biệt là CRISPR, cùng các kỹ thuật chọn tạo giống mới sẽ mở rộng triển vọng phát triển giống cây trồng có khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với biến đổi khí hậu. “Việc tiếp tục hoàn thiện chính sách, đơn giản hóa thủ tục và bảo đảm an toàn sinh học sẽ tạo nền tảng thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam”, bà Kiều Anh nhấn mạnh.