Đánh thức di sản bằng công nghệ số

Biến lợi thế di sản thành sức bật kinh tế số

Chia sẻ tại Diễn đàn cao cấp Chuyển đổi số Việt Nam - Châu Á 2026,  TS Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế cho biết: chuyển đổi số đang làm thay đổi toàn diện cách bảo tồn, quản trị, trải nghiệm và khai thác di sản.

Trong kỷ nguyên số, di sản văn hóa không chỉ tồn tại ở dạng vật thể hay phi vật thể truyền thống mà còn trở thành tài nguyên dữ liệu, nguồn lực sáng tạo và nền tảng cho các ngành công nghiệp văn hóa mới. Từ việc số hóa hiện vật, phục dựng không gian lịch sử đến tạo ra các sản phẩm trải nghiệm số, di sản đang có thêm “đời sống mới” trong môi trường công nghệ.

Huế hiện là một trong những địa phương sở hữu hệ sinh thái di sản phong phú bậc nhất cả nước. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc khai thác di sản hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào mô hình tham quan truyền thống. Giá trị gia tăng từ di sản còn thấp, chưa hình thành được chuỗi công nghiệp nội dung đủ mạnh, chưa khai thác hiệu quả thị trường số. Trong nhiều năm, công thức phổ biến vẫn là “di sản – tham quan – doanh thu”, trong khi các giá trị sáng tạo và kinh tế số chưa được phát huy tương xứng.

Chính vì vậy, công nghệ được xem là chìa khóa mở ra hướng đi mới cho Huế. Những công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), thực tế ảo (VR/AR), quét 3D, Digital Twin, blockchain hay GIS-IoT đang tạo ra khả năng tái hiện, bảo tồn và lan tỏa di sản theo cách hoàn toàn khác trước. Thay vì chỉ có thể trải nghiệm trực tiếp tại không gian vật lý, du khách giờ đây có thể tham quan cung điện bằng thực tế ảo, khám phá hiện vật qua bảo tàng số hay tương tác với các sản phẩm đa phương tiện mọi lúc, mọi nơi.

Theo TS Phan Thanh Hải, giá trị cốt lõi của di sản số không đơn thuần là “đưa di sản lên mạng” mà là tạo ra một chuỗi chuyển hóa giá trị mới: từ di sản thành dữ liệu, dữ liệu thành tri thức, tri thức thành sáng tạo, rồi phát triển thành sản phẩm và cuối cùng tạo ra giá trị kinh tế – xã hội. Khi đó, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục “sống”, tiếp tục tạo ra giá trị cho cộng đồng và nền kinh tế.

Thực tế tại Huế cho thấy nhiều hoạt động văn hóa đã bắt đầu tiếp cận theo hướng này. Festival Huế bốn mùa hay kinh tế đêm đang dần trở thành “phòng thí nghiệm” cho công nghiệp văn hóa số. Các công nghệ như trình diễn ánh sáng, mapping, triển lãm tương tác, nghệ thuật đa phương tiện, trải nghiệm thực tế ảo hay sản phẩm lưu niệm số được đưa vào nhiều hoạt động lễ hội. Điều này giúp tăng tính hấp dẫn cho du lịch, kéo dài thời gian lưu trú và mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa đến giới trẻ cũng như du khách quốc tế.

Không chỉ dừng ở lĩnh vực du lịch, di sản số còn có thể tạo động lực cho nhiều ngành công nghiệp sáng tạo khác như phim ảnh, thiết kế, trò chơi điện tử, giáo dục hay truyền thông số. Khi dữ liệu di sản được mở rộng và kết nối, các doanh nghiệp sáng tạo có thể khai thác để tạo ra những sản phẩm mới mang đậm bản sắc Huế nhưng phù hợp với thị trường hiện đại.

Dù vậy, quá trình chuyển đổi số di sản cũng đặt ra không ít thách thức. Theo TS Phan Thanh Hải, nguy cơ lớn nhất là “công nghệ hóa hời hợt”, tức chạy theo hiệu ứng công nghệ mà làm mất đi chiều sâu văn hóa. Bên cạnh đó còn có mâu thuẫn giữa bảo tồn và khai thác, thiếu cơ chế tài chính phù hợp cũng như sự phối hợp liên ngành chưa đồng bộ.

Đề xuất 4 trụ cột phát triển

TS Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế cho rằng để phát triển di sản số bền vững, Huế cần xây dựng mô hình phát triển dựa trên 4 trụ cột gồm dữ liệu di sản, công nghệ số, công nghiệp sáng tạo và thị trường văn hóa.

Theo TS Phan Thanh Hải, trước hết cần hình thành hệ thống dữ liệu di sản số hóa đầy đủ và liên thông. Đây được xem là nền tảng cốt lõi để bảo tồn, quản trị và khai thác giá trị di sản trong môi trường số. Dữ liệu không chỉ dừng ở việc lưu trữ thông tin mà phải trở thành “nguồn nguyên liệu” cho sáng tạo và phát triển các sản phẩm văn hóa mới.

Trụ cột thứ hai là công nghệ số với các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), thực tế ảo (VR/AR), quét 3D, Digital Twin hay blockchain. Theo ông, công nghệ giúp mở rộng không gian tồn tại của di sản, cho phép phục dựng cung điện, xây dựng bảo tàng số, tạo trải nghiệm tương tác và lan tỏa giá trị văn hóa vượt ra ngoài giới hạn không gian vật lý.

Trụ cột thứ ba là phát triển công nghiệp sáng tạo. TS Phan Thanh Hải cho rằng di sản cần được chuyển hóa thành các sản phẩm văn hóa có giá trị gia tăng cao như phim ảnh, thiết kế, trò chơi điện tử, nghệ thuật trình diễn, sản phẩm lưu niệm số hay các hoạt động trải nghiệm đa phương tiện. Festival Huế bốn mùa và kinh tế đêm được xem là không gian thử nghiệm cho các mô hình công nghiệp văn hóa số này.

Trụ cột cuối cùng là thị trường văn hóa và cơ chế kết nối. Theo TS Phan Thanh Hải, di sản số chỉ thực sự tạo ra động lực tăng trưởng khi được kết nối với doanh nghiệp, du lịch, thị trường sáng tạo và nhu cầu trải nghiệm của công chúng. Việc hình thành hệ sinh thái liên kết giữa nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, nghệ nhân, chuyên gia văn hóa và cộng đồng sáng tạo sẽ giúp các sản phẩm văn hóa số có khả năng thương mại hóa và phát triển bền vững.

TS Phan Thanh Hải nhấn mạnh, 4 trụ cột này phải được phát triển đồng bộ, trong đó bảo tồn vẫn là nguyên tắc nền tảng. Công nghệ không thay thế văn hóa mà cần làm sâu sắc hơn giá trị văn hóa, giúp Huế vừa giữ gìn bản sắc vừa tạo ra động lực tăng trưởng mới từ di sản.