Dùng AI nhưng đừng để AI nghĩ thay

Khi AI làm thay cả quá trình tư duy

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi cách con người học tập và nghiên cứu. Thay vì mất nhiều thời gian tìm kiếm tài liệu, người học có thể yêu cầu AI giải thích một khái niệm, gợi ý cách giải bài tập, xây dựng dàn ý hoặc phản biện một quan điểm. Công nghệ giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý công việc, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức.

Tuy nhiên, tốc độ và sự tiện lợi cũng đặt ra một nguy cơ: con người dần giao cho máy móc cả quá trình suy nghĩ.

Trong Diễn đàn IRIFF 2026, GS.TS Bùi Quốc Tính - Giám đốc Viện Nghiên cứu Kỹ thuật tính toán Duy Tân (DTRICE), Đại học Duy Tân cho biết, có những vấn đề trước đây ông phải mất một năm để xử lý, nay chỉ cần khoảng một giờ với sự hỗ trợ của AI. Tốc độ ấy đem lại cơ hội lớn, nhưng cũng khiến ông đặt câu hỏi về vai trò của người học và người nghiên cứu: Khi AI có thể giải quyết vấn đề nhanh chóng, con người còn cần học, rèn luyện và trực tiếp thực hiện những công việc đó hay không?

Đưa ra ví dụ về một sinh viên sử dụng AI giải bài toán cơ học tính toán, GS Tính cho biết công cụ có thể cung cấp phương trình, phép suy luận toán học, thuật toán, mã lập trình, kết quả số và cả phần giải thích. Nhưng sinh viên có thể không nhận ra phương trình có đúng về mặt vật lý hay không, thuật toán có ổn định, kết quả có ý nghĩa thực tiễn và cách diễn giải có cơ sở khoa học hay không.

Một nghiên cứu của tác giả Phan Thị Mai Hoa - Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, khảo sát 200 sinh viên tại một số trường đại học ở Hà Nội, cho thấy việc sử dụng AI có mối liên hệ tích cực với hiệu quả học tập và tư duy phản biện, trong đó mối liên hệ với hiệu quả học tập rõ hơn. Tuy nhiên, mức độ phụ thuộc vào công nghệ có thể làm suy yếu những tác động tích cực này. Do khảo sát được thực hiện tại một thời điểm và sử dụng mẫu thuận tiện, kết quả chưa đủ để khẳng định quan hệ nhân quả. Dù vậy, nghiên cứu gợi mở rằng hiệu quả của AI phụ thuộc nhiều vào cách người học sử dụng công cụ.

Đổi cách dạy, cách đánh giá để người học làm chủ AI

Vấn đề không phải là ngăn học sinh, sinh viên sử dụng AI, mà là giúp các em biết dùng công nghệ như một công cụ hỗ trợ, thay vì giao quyền tư duy cho máy móc.

Từ thực tế trải nghiệm, GS.TS Bùi Quốc Tính đề xuất thay đổi cách làm nghiên cứu thay vì giải quyết những vấn đề đã biết sang đặt ra câu hỏi tốt hơn; thay vì chấp nhận kết quả sang kiểm chứng khoa học nghiêm túc. Đây cũng là gợi ý quan trọng đối với giáo dục. Khi AI có thể nhanh chóng đưa ra đáp án, năng lực cần được rèn luyện không chỉ là tìm câu trả lời mà còn là biết đặt câu hỏi, nhận diện vấn đề và đánh giá độ tin cậy của thông tin.

Đây cũng là lý do để từ năm học 2026-2027, Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa giáo dục AI cho học sinh phổ thông, trong đó chú trọng tư duy phản biện, khả năng kiểm chứng thông tin và sử dụng AI an toàn, có đạo đức, trách nhiệm. Học sinh cần biết đối chiếu nội dung AI cung cấp với sách giáo khoa, tài liệu chính thống và các nguồn đáng tin cậy; hiểu rằng câu trả lời được trình bày thuyết phục không đồng nghĩa với câu trả lời chính xác.

Để hình thành năng lực này, cách kiểm tra, đánh giá cũng cần thay đổi. Thay vì chỉ chấm sản phẩm cuối cùng, giáo viên có thể đánh giá cả quá trình học sinh hình thành câu trả lời: các em bắt đầu từ câu hỏi nào, lựa chọn thông tin ra sao, tìm bằng chứng và kiểm chứng kết quả như thế nào. Với bài viết, học sinh có thể được yêu cầu trình bày dàn ý ban đầu, công khai phần có sử dụng AI và giải thích những lần chỉnh sửa. Với bài tập khoa học, các em cần nêu cơ sở lựa chọn phương pháp, đối chiếu kết quả với dữ liệu thực nghiệm.

Tuy nhiên, yêu cầu này khó thực hiện nếu giáo viên chưa được trang bị đầy đủ năng lực sử dụng và hướng dẫn học sinh sử dụng AI. Hiện Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu tích hợp nội dung ứng dụng AI, bao gồm AI tạo sinh, xuyên suốt chương trình đào tạo giáo viên, gắn với thực hành sư phạm số. Sinh viên sư phạm cần được rèn luyện kỹ năng lựa chọn, sử dụng và kiểm chứng kết quả do AI tạo ra khi xây dựng học liệu, tổ chức dạy học, kiểm tra, đánh giá. Việc sử dụng công nghệ cũng phải bảo đảm đạo đức, an toàn, tôn trọng quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

AI sẽ tiếp tục hiện diện sâu hơn trong giáo dục và nghiên cứu. Mục tiêu không phải là hạn chế người học tiếp cận công nghệ, mà giúp họ biết sử dụng đúng lúc, đúng mục đích. Một người thực sự làm chủ AI không phải là người luôn nhận được câu trả lời nhanh nhất, mà là người biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và tự chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.