Hayao Miyazaki: Bi quan để gieo hy vọng

Hayao Miyazaki sinh ngày 5/1/1941 tại Tokyo, là một trong bốn người con trai trong gia đình. Tuổi thơ của ông diễn ra giữa những năm tháng Thế chiến II. Cha của Miyazaki làm việc cho một doanh nghiệp gia đình chuyên sản xuất linh kiện máy bay quân sự. Nhờ đó, ông sớm tiếp xúc và hình thành niềm say mê với những cỗ máy biết bay. Niềm say mê ấy theo Miyazaki suốt cuộc đời, trở thành một dấu ấn quen thuộc trong các tác phẩm của ông, từ những phi thuyền trong “Lâu đài trên không”, chiếc thủy phi cơ của “Chú heo màu đỏ” đến những chiếc máy bay chiến đấu trong “Gió nổi”.

Người mẹ cũng để lại dấu ấn sâu đậm trong tuổi thơ của Miyazaki. Dù đau ốm trong nhiều năm, bà được nhớ đến là một phụ nữ thông minh, mạnh mẽ và có chính kiến, đồng thời là người đặc biệt gần gũi với ông. Trong “Hàng xóm của tôi là Totoro”, hai chị em Satsuki và Mei sống xa mẹ vì bà phải điều trị tại bệnh viện; nhiều thập niên sau, “Thiếu niên và chim diệc” lại mở đầu bằng nỗi mất mát của cậu bé Mahito khi mẹ qua đời giữa thời chiến.

Dù yêu thích hội họa từ nhỏ, Miyazaki không được đào tạo chính quy về mỹ thuật. Thời trung học, ông say mê vẽ máy bay và tàu chiến, nhưng vẫn gặp khó khăn khi vẽ con người. Bước ngoặt đến khi Miyazaki xem “Bạch Xà truyện” (1958), bộ phim hoạt hình màu dài đầu tiên của Nhật Bản. Những cảm xúc mà bộ phim mang lại đã để lại ấn tượng sâu sắc, góp phần thôi thúc ông lựa chọn hoạt hình làm con đường sáng tạo của mình.

Miyazaki sau đó theo học Khoa học Chính trị và Kinh tế tại Đại học Gakushuin ở Tokyo. Dù theo đuổi một chuyên ngành không liên quan đến nghệ thuật, ông vẫn nuôi dưỡng niềm yêu thích với thế giới trẻ thơ khi tham gia một nhóm nghiên cứu văn học thiếu nhi tại trường. Năm 1963, sau khi tốt nghiệp, Miyazaki quyết định rẽ sang con đường hoạt hình, gia nhập Toei Animation, một trong những hãng phim hoạt hình lớn của Nhật Bản thời bấy giờ, với tư cách họa sĩ.

Tại Toei, Miyazaki gặp đạo diễn hoạt hình Isao Takahata, người sau này trở thành cộng sự lâu năm và có ảnh hưởng quan trọng trong sự nghiệp của ông. Miyazaki cũng không lập tức trở thành đạo diễn mà trải qua nhiều năm làm việc ở nhiều khâu, từ hoạt họa, xây dựng cảnh, thiết kế bố cục đến viết kịch bản. Chính quá trình tích lũy kinh nghiệm ấy giúp ông định hình quan niệm sáng tác: dù câu chuyện diễn ra trong một thế giới kỳ ảo, mọi chi tiết vẫn phải có logic và sức nặng riêng để khiến người xem tin vào thế giới đó.

Năm 1978, Miyazaki lần đầu đảm nhận vai trò đạo diễn với loạt phim truyền hình “Conan - Cậu bé tương lai”. Một năm sau, ông có phim điện ảnh đầu tay “Lâu đài Cagliostro”. Bước ngoặt quan trọng đến vào năm 1984 với “Công chúa của Thung lũng gió”, bộ phim được chuyển thể từ manga do chính ông sáng tác. Thành công của tác phẩm góp phần tạo tiền đề cho sự ra đời của Studio Ghibli vào năm 1985. Hãng phim hoạt hình do Miyazaki cùng các cộng sự xây dựng sau đó trở thành mái nhà sáng tạo gắn bó với phần lớn sự nghiệp và những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông.

Từ Studio Ghibli, Miyazaki lần lượt cho ra đời nhiều tác phẩm làm nên tên tuổi như “Hàng xóm của tôi là Totoro”, “Công chúa Mononoke”, “Vùng đất linh hồn”, “Lâu đài bay của pháp sư Howl” hay “Gió nổi”. Qua đó, ông tạo dựng một thế giới nghệ thuật riêng, nơi thiên nhiên, thần linh, máy móc và những chuyến bay đan xen với hành trình trưởng thành của những nhân vật trẻ tuổi. Phim của Miyazaki hiếm khi phân chia thiện - ác rạch ròi; thay vào đó, các nhân vật thường phải học cách đối diện với mất mát, xung đột và tìm cách sống trong một thế giới không hoàn hảo.

Thế giới trong phim Miyazaki được hình thành từ nhiều nguồn ảnh hưởng khác nhau. Bên cạnh văn hóa Nhật Bản, ông còn chịu ảnh hưởng từ văn học kỳ ảo và hội họa châu Âu, Miyazaki từng nhắc đến Marc Chagall và Hieronymus Bosch như những họa sĩ có ảnh hưởng đến mình. Ký ức về một nước Nhật bị chiến tranh tàn phá cũng khiến trí tưởng tượng của ông từ sớm hướng đến một châu Âu lý tưởng hóa. Vì thế, nhiều tác phẩm của Miyazaki mang dáng dấp những thành phố và vùng quê châu Âu, nhưng vẫn đan xen với những yếu tố văn hóa và đời sống Nhật Bản. Khi công nghệ kỹ thuật số ngày càng phổ biến trong ngành hoạt hình, Miyazaki vẫn lấy hoạt hình vẽ tay làm nền tảng, dù các công cụ máy tính cũng được sử dụng để hỗ trợ quá trình sản xuất. Sự chăm chút cho những chi tiết đời thường giúp thế giới kỳ ảo của ông trở nên vô cùng gần gũi, nhân vật có thể bay giữa những lâu đài trên không hay gặp các vị thần nhưng vẫn nấu ăn, dọn dẹp, làm việc và trải qua những khoảnh khắc rất đỗi bình thường.

“Vùng đất linh hồn” trở thành cột mốc đưa Miyazaki đến với đông đảo khán giả quốc tế. Ra mắt năm 2001, bộ phim lập kỷ lục doanh thu phòng vé tại Nhật Bản, giành giải Gấu Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Berlin năm 2002 và Oscar cho Phim hoạt hình xuất sắc nhất năm 2003. Thành công ấy đưa Miyazaki từ một tên tuổi lớn của hoạt hình Nhật Bản trở thành một trong những đạo diễn hoạt hình có ảnh hưởng trên thế giới.

Ảnh hưởng của Miyazaki cũng vượt ra ngoài những giải thưởng dành cho từng bộ phim. John Lasseter, một trong những nhân vật quan trọng của hãng hoạt hình Pixar (Mỹ), từng kể rằng khi gặp bế tắc trong quá trình sáng tạo, các họa sĩ của hãng thường xem phim Miyazaki để tìm cảm hứng. Tại lễ trao giải của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ năm 2014, Lasseter cho biết các tác phẩm của Miyazaki đã truyền cảm hứng và góp phần định hình ông với tư cách một nhà làm phim. Cũng trong năm đó, Miyazaki được trao Oscar danh dự để ghi nhận những đóng góp trong sự nghiệp. Một thập niên sau, Studio Ghibli nhận Cành cọ Vàng danh dự tại Liên hoan phim Cannes 2024, trở thành tập thể đầu tiên trong lịch sử liên hoan phim nhận vinh dự này. Ban tổ chức Cannes ghi nhận Studio Ghibli đã mang đến một luồng gió mới cho điện ảnh hoạt hình trong suốt bốn thập niên, với những câu chuyện và nhân vật được khán giả trên khắp thế giới yêu mến.

Đằng sau những bộ phim giàu trí tưởng tượng, Miyazaki là một nghệ sĩ luôn đặt ra những yêu cầu rất cao cho công việc của mình. Miyazaki trực tiếp thực hiện bảng phân cảnh, kiểm tra kỹ các khung hình quan trọng và sẵn sàng tự vẽ lại những chi tiết chưa đạt yêu cầu. Trong những năm đầu của Studio Ghibli, ông thường làm việc từ sáng đến tận đêm khuya. Con trai ông, Gorō Miyazaki, từng kể cha thường về nhà rất muộn và gần như vắng mặt trong tuổi thơ của các con. Sự tận tụy dành cho hoạt hình vì thế cũng khiến Miyazaki phải đánh đổi không ít thời gian dành cho gia đình.

Sự gắn bó ấy với hoạt hình kéo dài ngay cả khi Miyazaki bước vào tuổi già. Năm 2013, sau “Gió nổi”, ông tuyên bố nghỉ làm phim điện ảnh. Tuy nhiên, chỉ ba năm sau, Miyazaki lại bày tỏ với người cộng sự lâu năm Toshio Suzuki mong muốn thực hiện thêm một tác phẩm. Ông trở lại với “Thiếu niên và chim diệc”, câu chuyện về cậu bé Mahito mất mẹ giữa nước Nhật thời chiến. Tháng 3/2024, bộ phim mang về cho Miyazaki Oscar thứ hai ở hạng mục Phim hoạt hình xuất sắc nhất, 21 năm sau chiến thắng của “Vùng đất linh hồn”.

Khi bộ phim giành giải, Miyazaki đã 83 tuổi. Sau khi hoàn thành “Thiếu niên và chim diệc”, ông vẫn tiếp tục đến xưởng phim và suy nghĩ về những ý tưởng mới. Sau hơn nửa thế kỷ làm nghề, hoạt hình dường như không còn đơn thuần là công việc mà đã trở thành một phần trong cuộc sống của Miyazaki.

Hơn nửa thế kỷ sáng tạo, từ những ký ức tuổi thơ đến một trong những tên tuổi lớn của hoạt hình thế giới, ông đã biến những trải nghiệm và nỗi ám ảnh của riêng mình thành những câu chuyện chạm đến nhiều thế hệ khán giả.