Học vượt cấp để không uổng phí tài năng: Cần cơ chế mở

Việc phát hiện, bồi dưỡng và khuyến khích học sinh tài năng luôn được quan tâm với những giải pháp cụ thể từ chính sách của Đảng, Nhà nước cũng như ngành giáo dục. Đề xuất thí điểm cho phép học sinh học vượt lớp, vượt cấp nhằm tránh lãng phí tài năng ngay từ ghế nhà trường đang nhận được sự quan tâm của đông đảo người dân.

Cơ chế đã có nhưng còn chờ triển khai

Trong bối cảnh Nghị quyết 71 nhấn mạnh phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, đề xuất thí điểm học vượt cấp đang thu hút sự quan tâm của nhiều phụ huynh và các thầy cô giáo.

Trước đó, từ năm 2010, tại Điều lệ trường tiểu học đã đề cập đến việc cho học sinh học vượt lớp trong phạm vi cấp học. Tuy nhiên, thời điểm đó ghi nhận rất hiếm trường hợp học vượt lớp. Năm 2008, Sở Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) tỉnh Quảng Ngãi (cũ) có quyết định cho phép em Nguyễn Thành Luân (sinh năm 2003) ở xã Nghĩa Dũng, TP Quảng Ngãi được học vượt cấp vào lớp 1 trước tuổi. Đến năm 2022, em Lữ Hoài Thương (sinh năm 2014) học sinh tại tỉnh Đồng Tháp được nhiều người biết đến khi học vượt từ lớp 1 lên lớp 3.

Mặc dù những trường hợp này trước khi học vượt lớp đã trải qua đánh giá toàn diện của Hội đồng thẩm định, không chỉ về kiến thức mà còn về sức khỏe thể chất, tâm lý tuy nhiên vẫn nhận được sự quan tâm lớn với các ý kiến khác nhau về việc đào tạo và phát triển trẻ em.

Hiện nay, Điều 28, Luật Giáo dục quy định "Học sinh học vượt lớp trong trường hợp phát triển sớm về trí tuệ". Tại Điều 83, Luật Giáo dục cũng nhấn mạnh học sinh được học vượt lớp, học rút ngắn thời gian thực hiện chương trình, học ở độ tuổi cao hơn tuổi quy định, học kéo dài thời gian...

Dự thảo Thông tư Ban hành Điều lệ trường tiểu học, trường THCS, THPT và trường phổ thông có nhiều cấp học đang được Bộ GDĐT lấy ý kiến cũng nêu rõ điều lệ quy định việc xem xét học vượt lớp đối với từng trường hợp cụ thể với trách nhiệm từ gia đình, hiệu trưởng, hội đồng khảo sát tư vấn. Cụ thể, học sinh có thể lực tốt, phát triển sớm về trí tuệ có thể được xem xét học vượt lớp trong cùng cấp học, trên cơ sở đánh giá của một hội đồng tư vấn. Hội đồng này không chỉ gồm ban giám hiệu và giáo viên, mà còn có đại diện cha mẹ học sinh, nhân viên y tế, tổng phụ trách Đội… nhằm bảo đảm việc đánh giá không chỉ dừng ở kiến thức học thuật, mà còn tính đến tâm lý và khả năng hòa nhập xã hội của học sinh. Quy định mới được xem là “chiếc chìa khóa” tháo gỡ vướng mắc cho nhiều phụ huynh có nguyện vọng cho con học vượt lớp nhưng băn khoăn về thủ tục, hướng dẫn.

Cần chuẩn hóa quy trình đánh giá

Thực tế ghi nhận không ít trường hợp trẻ sớm bộc lộ năng lực vượt trội ở một khía cạnh nào đó như tính toán nhanh, đọc thông thạo từ trước khi vào lớp 1. Hoặc có những học sinh lớp 3 có thể giải bài toán lớp 7 không phải là quá hiếm. Điển hình có thể kể đến Ngô Quý Đăng, cựu học sinh Trường THPT chuyên Khoa học tự nhiên (Trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội). Đăng đạt Huy chương vàng Olympic Toán học Quốc tế (IMO) năm 2020 (khi học lớp 10) và năm 2022 (đạt điểm tuyệt đối 42/42).

Nhiều đội tuyển học sinh giỏi của các trường THCS, THPT cũng ghi nhận những học sinh xuất sắc vượt trội như học lớp 8, đạt giải cao trong kỳ thi chọn học sinh giỏi lớp 9 hay những em học lớp 10 nhưng thi học sinh giỏi lớp 11, 12. Theo ông Hà Huy Phương - Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Bắc Ninh (tỉnh Bắc Ninh), tại ngôi trường này việc học sinh lớp 11 tham dự và đạt giải cao ở kỳ thi học sinh giỏi lớp 12 không hiếm, nhiều em đã khẳng định năng lực vượt trội.

Ông Phương đánh giá việc nghiên cứu thí điểm cho học sinh học vượt lớp, vượt cấp là một gợi mở rất quan trọng, thể hiện tầm nhìn chiến lược trong phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài trẻ. Trong xu hướng cá nhân hóa giáo dục, việc cho phép học vượt lớp là một bước điều chỉnh tích cực giúp nhà trường có cơ chế xử lý các trường hợp đặc biệt, thay vì “đóng khung” tất cả học sinh theo độ tuổi.

Ở góc độ tâm lý, TS Nguyễn Thị Thu Huyền, nguyên giảng viên Khoa học Giáo dục (Trường Đại học Sư phạm TPHCM), nhấn mạnh vai trò của tư vấn tâm lý và sự tỉnh táo của phụ huynh. Việc học vượt lớp có thể giúp rút ngắn thời gian học phổ thông, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ gây áp lực, lệch pha phát triển tâm sinh lý con trẻ nếu thiếu sự đồng hành phù hợp.

Từ kinh nghiệm đào tạo học sinh giỏi nhiều năm, PGS.TS Đặng Đức Vượng - Phó Trưởng đoàn Olympic Vật lí Quốc tế từ năm 2011 đến nay cho rằng việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi, trước hết là từ chính các thầy cô giáo trực tiếp giảng dạy các em ở bậc phổ thông. Tương tự, việc phát hiện học sinh thực sự có khả năng vượt trội ở môn học, lĩnh vực nào đó không chỉ đến từ gia đình mà vai trò của giáo viên cũng rất quan trọng. Tuy nhiên, nếu chỉ có tài năng nổi trội ở một môn học, một lĩnh vực nào đó thì chưa đủ điều kiện để học vượt lớp. Quy định của Bộ GDĐT về quy trình xem xét đối với từng trường hợp cụ thể nếu muốn học vượt lớp, vượt cấp đã chú trọng đến việc phát triển toàn diện ở trẻ là rất cần thiết.

Đặc biệt, ở lứa tuổi tiểu học, việc học vượt lớp cần được xem xét cẩn trọng. Các chuyên gia chỉ ra hiện nay nhiều gia đình cho con học trước, học sớm nên nhiều em chưa vào lớp 1 đã đọc thành thạo, làm tính nhanh. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc trẻ đã sẵn sàng để học vượt lớp, bởi ngoài kiến thức nền tảng, trường học còn là không gian quan trọng để trẻ phát triển toàn diện về cảm xúc, kỹ năng xã hội và nhân cách. Trẻ học nhanh về học thuật nhưng chưa chắc đã phát triển tương xứng về tâm sinh lý. Nếu học vượt lớp khi chưa đủ độ chín, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc hòa nhập với bạn bè lớn tuổi hơn, dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, tự ti hoặc bị cô lập trong môi trường học tập mới.

Vì vậy, theo TS Lê Đức Thuận - nguyên Trưởng phòng GDĐT quận Ba Đình (Hà Nội), học vượt lớp chỉ thực sự hiệu quả khi đáp ứng một số điều kiện then chốt. Trước hết là cần chuẩn hóa quy trình đánh giá. Theo đó, tiêu chí đánh giá phải rõ ràng, khoa học và toàn diện. Việc xác định học sinh vượt trội không thể chỉ dựa vào thành tích học tập, mà cần đánh giá cả thể chất, tâm lý, khả năng giao tiếp và mức độ sẵn sàng thích nghi. Bên cạnh đó, vai trò của hội đồng tư vấn là then chốt để hạn chế rủi ro và bảo đảm khách quan.

Việc học vượt lớp không được triển khai đại trà. Đây là giải pháp dành cho nhóm đối tượng đặc thù, tránh biến thành phong trào chạy theo thành tích, gây áp lực không cần thiết cho trẻ em và gia đình. Cần đào tạo giáo viên cho giáo dục năng khiếu. Dạy một lớp học sinh bình thường đã khó, dạy một lớp có những em “thần đồng” nhỏ tuổi càng khó hơn.

Ông Thuận cũng đề xuất về mô hình lớp học linh hoạt thành “mô-đun kiến thức”, cụ thể học sinh giỏi môn nào học xong sớm môn đó đồng thời cho phép bảo lưu kết quả để các em có thể hoàn thành chương trình THPT trong 2 năm thay vì 3 năm, hoặc học song song chương trình dự bị đại học.