Kết nối nguồn lực toàn cầu, đưa công nghệ chiến lược ra thị trường

Ngày 5/11, tại Hà Nội, Diễn đàn mở rộng kết nối hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam và các nước (IRIFF 2026) khai mạc với sự tham gia của hơn 300 đại biểu trong nước và quốc tế.

Sự kiện do Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) tổ chức trong hai ngày 5-6/11, quy tụ đại diện các cơ quan quản lý, tổ chức khoa học, trường đại học, viện nghiên cứu, quỹ tài trợ và doanh nghiệp.

Không dừng ở tiếp nhận công nghệ

Phát biểu tại diễn đàn, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh, khoa học đang mở ra những hướng phát triển mới trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), y tế, bán dẫn và năng lượng sạch. Tuy nhiên, những thách thức như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và dịch bệnh đòi hỏi sự chung tay của nhiều quốc gia, không thể giải quyết bằng nỗ lực riêng lẻ.

Đối với Việt Nam, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giữ vai trò trung tâm trong mô hình tăng trưởng mới. Vì vậy, hợp tác quốc tế không chỉ nhằm tiếp nhận tri thức, công nghệ tiên tiến mà cần hướng tới việc cùng các đối tác tạo ra tri thức mới, phát triển công nghệ và chia sẻ thành quả.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân đề xuất ba trọng tâm để hiện thực hóa định hướng này. Trước hết là đầu tư cho con người, bảo đảm nguồn lực ổn định và dành thời gian để những ý tưởng nghiên cứu có điều kiện trưởng thành. Nghiên cứu cơ bản có thể cần nhiều năm mới thể hiện đầy đủ giá trị, do đó cơ chế tài trợ cần công bằng, minh bạch, phù hợp với từng loại hình nghiên cứu.

Thứ hai là tăng cường gắn kết nghiên cứu với doanh nghiệp. Sự phối hợp cần bắt đầu ngay từ khâu xác định bài toán, đồng thời hỗ trợ thử nghiệm, chế tạo mẫu và đưa những kết quả có triển vọng từ phòng thí nghiệm vào sản xuất. Thành công của nghiên cứu không chỉ nằm ở số lượng công bố khoa học mà còn phải được thể hiện qua sản phẩm tốt hơn, doanh nghiệp mạnh hơn và đời sống người dân được cải thiện.

Thứ ba là chuyển các quan hệ đối tác quốc tế thành hành động chung, thông qua xác định ưu tiên nghiên cứu, phối hợp kêu gọi đề xuất, cùng đóng góp kinh phí, chia sẻ hạ tầng và chuyên môn.

Đưa liên kết 3 nhà thành những chương trình cụ thể

Một nội dung xuyên suốt tại IRIFF 2026 là thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ.

Theo PGS.TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Cơ quan điều hành NAFOSTED, hợp tác quốc tế trong khoa học, công nghệ không đơn thuần là trao đổi học thuật hay mở rộng mạng lưới. Đây còn là phương thức để các bên cùng xác định vấn đề nghiên cứu, kết hợp thế mạnh và hạ tầng, chia sẻ chi phí, rủi ro, kiểm chứng kết quả trên nhiều bối cảnh và đưa tri thức đến nơi có thể tạo ra tác động.

Ông cho rằng, hợp tác cần chuyển từ những cuộc gặp gỡ mang tính thời điểm sang quan hệ đối tác bền vững; từ trao đổi thông tin sang cùng xây dựng chương trình; từ các dòng tài trợ phân tán sang phối hợp nguồn lực; từ kết quả nghiên cứu riêng lẻ sang những tri thức, công nghệ và giải pháp có khả năng ứng dụng rộng rãi.

Trong mô hình liên kết này, Nhà nước kiến tạo thể chế và hỗ trợ nguồn lực; nhà khoa học tạo ra tri thức, công nghệ và giải pháp; doanh nghiệp tham gia xác định nhu cầu, đồng đầu tư, kiểm chứng và tiếp nhận kết quả. Các cơ quan tài trợ nghiên cứu đóng vai trò kết nối đối tác, phối hợp thiết kế chương trình và xây dựng cơ chế để sự hợp tác vận hành hiệu quả.

Kinh nghiệm hợp tác giữa Việt Nam và Thụy Sĩ được chia sẻ tại diễn đàn là một ví dụ. Theo Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass, từ khuôn khổ hợp tác được thiết lập năm 2020 giữa NAFOSTED và Quỹ Khoa học Quốc gia Thụy Sĩ (SNSF), hai bên đã tổ chức hai đợt kêu gọi đề xuất nghiên cứu, hỗ trợ hơn 20 dự án với tổng kinh phí khoảng 8 triệu USD.

Các chương trình hợp tác tập trung vào việc để nhà khoa học hai nước cùng xây dựng câu hỏi nghiên cứu, phối hợp đánh giá và chia sẻ nguồn lực. Hai bên cũng đang tìm kiếm cơ hội tổ chức đợt kêu gọi nghiên cứu chung tiếp theo vào năm 2027.

Đại sứ Thomas Gass nhấn mạnh, các đột phá khoa học thường bắt đầu từ những ý tưởng chưa rõ kết quả. Do đó, nhà nghiên cứu cần được trao thời gian và nguồn lực để theo đuổi ý tưởng, kể cả khi chưa thể nhìn thấy hiệu quả trước mắt. Nghiên cứu cơ bản cũng không nên chỉ được đánh giá qua khả năng thương mại hóa tức thời.