Khi sự tò mò khoác áo công lý

Những clip liên quan đến hành vi của 2 người trên chiếc xe ô tô được lan truyền cùng nhiều bình luận, suy đoán về quan hệ giữa những người xuất hiện trong đó. Người ta đem thói quen tò mò, thọc mạch chuyện người khác lên mạng xã hội và cho mình có quyền được suy đoán, phán xét.

Không phải vì một hành vi giả sử có sai trái mà người ta có quyền đưa nó lên mạng, rồi từ đoạn clip xuất hiện trên mạng, cộng đồng lại cho phép biến toàn bộ đời tư của người trong clip trở thành tài sản công cộng. Không phải vì ai đó bị nghi ngờ có hành vi sai trái mà người khác được quyền lục tìm gia đình, công việc, các mối quan hệ rồi mang ra bêu riếu. Và cũng không phải cứ đứng về phía người được cho là bị tổn thương thì mọi lời lăng mạ của mình đều trở nên chính đáng.

Trong nhiều câu chuyện xảy ra vừa qua, điều đáng suy nghĩ là cách những hình ảnh riêng tư có thể trở thành nội dung để người ngoài bàn luận, suy đoán và chia sẻ tiếp. Người ta thỏa mãn vài phút hiếu kỳ bằng sự bẽ bàng của người khác.

Một đoạn video có thể cho thấy một hành động. Nó không mặc nhiên cho thấy toàn bộ bối cảnh, lịch sử một mối quan hệ hay trách nhiệm của từng người. Phần nhìn thấy cần được phân biệt với phần nghe kể; phần nghe kể lại càng cần được phân biệt với điều đã được kiểm chứng.

Thế nhưng, trong cách bàn luận thiếu trách nhiệm, những ranh giới ấy dễ dàng bị xóa nhòa. Một lời chú thích biến thành bối cảnh. Một bình luận biến thành bằng chứng. Một suy đoán được nhắc lại đủ nhiều rồi được đối xử như sự thật. Đáng ngại hơn cả là tâm thế chưa biết thực hư, nhưng cứ chửi đã.

Phê phán hành vi sai trái là cần thiết. Nhưng trước khi biết thực hư, chưa thể quy kết hành vi là sai. Kể cả có sai, phê phán một hành vi khác với việc phủ nhận toàn bộ phẩm giá của một con người. Phê phán hành vi sai không đồng nghĩa với việc gieo rắc một điều sai khác. Có vẻ như cộng đồng trong khi nhân danh sự chính đáng là phê phán một hành vi thì đang hả hê vì được “giải trí” trên sự tổn thương của người khác. Trong khi công lý trong những trường hợp cần thực thi không cần sự hả hê để tạo ra giá trị.

Muốn mạng xã hội bớt độc hại, cần sự thay đổi từ mỗi người bằng những hành vi cụ thể. Như nếu chưa rõ nguồn gốc, chưa kiểm chứng được bối cảnh, đừng biến trang cá nhân của mình thành một mắt xích phát tán tin đồn. Không xin link, không chuyển tiếp clip riêng tư, không lấy sự tò mò làm lý do để tiếp tay cho việc bêu riếu người khác. Đừng kéo gia đình, con cái, ngoại hình hay nơi làm việc của người liên quan vào một câu chuyện mà mình chưa hiểu đầy đủ. Không cổ vũ những nội dung câu tương tác bằng sự nhục nhã của người khác. Có thể bỏ qua, ngừng theo dõi hoặc báo cáo nội dung xâm phạm đời tư, quấy rối thay vì tiếp tục bình luận để mua vui.

Với các quản trị viên hội nhóm và người sáng tạo nội dung, đừng đổi danh dự của người khác lấy lượt xem. Đừng đặt tiêu đề ám chỉ để dẫn dắt suy đoán, đừng ghim những bình luận nhục mạ, và đừng gọi việc khai thác đời tư là “cập nhật thông tin”.

Trong không gian số càng cần các phép ứng xử văn minh, không thể hiếu kỳ bất chấp giới hạn, phán xét bất chấp chứng cứ và đùa cợt bất chấp tổn thương. Nếu có hành vi sai trái, hãy để cơ quan chức năng làm rõ và xử lý bằng những cách phù hợp. Nếu thông tin chưa được xác minh, đừng kết tội bằng những suy đoán. Giả sử có những bi kịch riêng tư nào đó, đừng mặc nhiên biến nó thành cuộc vui công cộng. Một cộng đồng trưởng thành không phải là cộng đồng không biết phẫn nộ. Đó là cộng đồng biết phẫn nộ có căn cứ, phê phán có giới hạn và dừng lại trước phẩm giá con người.