Khoáng sản hiếm và cuộc đua chuỗi cung ứng

Nút thắt tinh luyện toàn cầu

Theo báo cáo Triển vọng Khoáng sản Chiến lược Toàn cầu 2025 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trong 19/20 khoáng sản chiến lược quan trọng, Trung Quốc là quốc gia dẫn đầu ở công đoạn tinh luyện, với thị phần trung bình khoảng 70%, và mức độ tập trung này còn gia tăng trong những năm gần đây.

Riêng nhóm đất hiếm dùng để sản xuất nam châm vĩnh cửu như neodymium, praseodymium, dysprosium và terbium, IEA cho biết năm 2024 Trung Quốc chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác toàn cầu. Tuy nhiên, ở khâu tách và tinh luyện, thị phần của nước này lên tới khoảng 91%, trong khi Malaysia (quốc gia đứng thứ hai) chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ. IEA cảnh báo rõ ràng: "Đây không còn là mối lo mang tính lý thuyết", rủi ro đứt gãy nguồn cung đã trở thành hiện thực.

Thực tế thị trường cho thấy các biện pháp kiểm soát xuất khẩu và hạn chế thương mại với khoáng sản chiến lược khiến nhiều ngành công nghiệp như xe điện, năng lượng gió, quốc phòng, bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI) đối mặt nguy cơ thiếu nguyên liệu đầu vào, đặc biệt là nam châm đất hiếm, linh kiện cốt lõi trong động cơ điện và tuabin gió.

Tại châu Âu, nỗ lực tự chủ nam châm đang gặp nhiều khó khăn. Cuối tháng 2/2026, Công ty GKN Powder Metallurgy đã hủy kế hoạch xây dựng nhà máy sản xuất nam châm đất hiếm tại châu Âu, dù trước đó đã đầu tư khoảng 20 triệu euro cho một nhà máy thí điểm ở Đức. Mục tiêu ban đầu là đạt công suất 4.000 tấn/năm vào năm 2030. Quyết định rút lui này phản ánh thách thức lớn khi cạnh tranh với nguồn cung giá thấp. Trong khi đó, Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 90% sản lượng đất hiếm đã qua chế biến và khoảng 70% sản lượng khai thác toàn cầu.

Rủi ro không chỉ đến từ cạnh tranh thương mại mà còn gắn với yếu tố địa chính trị. Với cobalt (nguyên liệu then chốt cho pin xe điện), Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) là mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng. DRC cung cấp phần lớn nguồn cobalt trung gian toàn cầu, và các biện pháp hạn chế xuất khẩu gần đây đã khiến thị trường biến động mạnh. Tại khu vực Trung Phi, hoạt động khai thác khoáng sản chiến lược còn đi kèm rủi ro về an ninh, buôn lậu và thiếu minh bạch nguồn gốc.

Ở chiều ngược lại, đầu tư toàn cầu đang tăng tốc để thu hẹp khoảng cách cung – cầu. Tạp chí chuyên ngành Mining Weekly (Nam Phi) ghi nhận hàng loạt dự án và thương vụ mới trong lĩnh vực đất hiếm. Một tín hiệu đáng chú ý là giá NdPr oxide (nguyên liệu chủ chốt cho nam châm vĩnh cửu) được dự báo có thể đạt khoảng 90.000 USD/tấn trong năm 2026, phản ánh kỳ vọng nhu cầu tăng mạnh và áp lực mở rộng sản xuất.

Tái cấu trúc chuỗi cung ứng

Trước rủi ro phụ thuộc và đứt gãy, nhiều quốc gia đang chuyển từ tư duy mua trên thị trường quốc tế sang chủ động xây dựng chuỗi cung ứng khép kín trong nước hoặc trong liên minh đối tác tin cậy.

Ấn Độ tham gia sáng kiến Pax Silica do Mỹ dẫn dắt, được công bố tại Hội nghị Thượng đỉnh Tác động của AI ở New Delhi. Sáng kiến này nhằm phối hợp chính sách từ khai thác khoáng sản hiếm đến sản xuất chip bán dẫn và hạ tầng trí tuệ nhân tạo. Tại sự kiện, Bộ trưởng Điện tử và Công nghệ Thông tin Ấn Độ Ashwini Vaishnaw cho biết ngành bán dẫn toàn cầu sẽ cần khoảng 1 triệu lao động có kỹ năng, và Ấn Độ xem đây là cơ hội để nâng vị thế trong chuỗi giá trị công nghệ cao, gắn khai thác tài nguyên với đào tạo nhân lực và phát triển sản xuất trong nước. Bang Andhra Pradesh (Ấn Độ) đang mở rộng khai thác cát ven biển giàu monazite và khoáng vật titan, đồng thời hướng tới hình thành cụm công nghiệp hạ nguồn phục vụ sản xuất nam châm, linh kiện động cơ điện và thiết bị năng lượng tái tạo.

Ở cấp doanh nghiệp, đầu tư đang bám sát mục tiêu bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng trong nước. Công ty khai khoáng Dateline Resources Limited (Úc), hoạt động tại Mỹ đã mua lại dự án Music Valley ở bang California, tập trung vào nhóm đất hiếm nặng. Giám đốc điều hành Stephen Baghdadi cho biết dự án này giúp công ty "tiếp cận trực tiếp nguồn đất hiếm nặng với hàm lượng oxide cao theo dữ liệu địa chất lịch sử".

Dateline cũng đầu tư thêm 1 triệu USD vào Công ty khai khoáng tư nhân Fermi Critical Minerals (Mỹ) chuyên về khoáng sản chiến lược như đất hiếm và uranium nhằm mở rộng danh mục tài sản trong nước.

Một hướng đi khác là tìm kiếm và phát triển nguồn cung mới ngoài các trung tâm truyền thống. Tổng thống Cộng hòa Dominica Luis Abinader tuyên bố nước này phát hiện hơn 150 triệu tấn trữ lượng đất hiếm tại tỉnh Pedernales. Chính phủ đặt mục tiêu hoàn tất đánh giá và chứng nhận trữ lượng vào đầu năm sau để tiến tới khai thác quy mô lớn.

Tại châu Âu, chiến lược được cụ thể hóa qua Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng năm 2024 của Liên minh châu Âu (EU). Theo kế hoạch, đến năm 2030 EU đặt mục tiêu tự khai thác 10%, chế biến 40% và tái chế ít nhất 25% nhu cầu hằng năm của từng nguyên liệu.

Bên cạnh đó, thị trường đang xem xét khả năng hình thành hợp đồng tương lai cho NdPr oxide, giúp doanh nghiệp phòng hộ rủi ro giá và nâng cao tính minh bạch. Việc phát triển các sản phẩm tài chính chuyên biệt được kỳ vọng giảm biến động mạnh mỗi khi có thay đổi chính sách.

Các quốc gia đang tập trung vào ba trụ cột: đa dạng hóa nguồn cung, nâng cao năng lực chế biến trong nước và hoàn thiện khung chính sách, tài chính dài hạn để hỗ trợ ngành. Khai thác khoáng sản hiếm đã trở thành bài toán an ninh công nghệ và sức cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh và kinh tế số.