Làm chủ AI để không bị dẫn dắt trong kỷ nguyên số

Làm chủ AI từ nền tảng giáo dục và chính sách

Mới đây, sự kiện AI Day 2026 tổ chức tại Hà Nội, quy tụ các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia công nghệ, giáo dục và đại diện doanh nghiệp, đã mở ra một diễn đàn đa chiều về vai trò của trí tuệ nhân tạo trong tái cấu trúc mô hình tăng trưởng. Từ góc nhìn quản lý đến thực tiễn triển khai, một thông điệp xuyên suốt được nhấn mạnh: AI phải được làm chủ, không chỉ ứng dụng.

PGS.TS Nguyễn Phong Điền - Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, nhận định: “AI không chỉ là một công nghệ mới, mà đang làm thay đổi sâu sắc cách thức tạo lập tri thức, phương thức học tập, làm việc, sáng tạo, hợp tác và kiến tạo giá trị của con người”.

Theo ông Điền, trong bối cảnh đó, đại học không thể chỉ dừng ở việc bổ sung công nghệ vào giảng dạy, mà cần một cuộc đổi mới toàn diện, từ chương trình đào tạo, phương thức dạy và học đến mô hình quản trị và hệ sinh thái học thuật.

Cách tiếp cận này cho thấy một chuyển dịch quan trọng: từ đào tạo nhân lực sử dụng công nghệ sang đào tạo con người có khả năng làm chủ công nghệ. Đại học Bách khoa Hà Nội đã xác định AI là động lực chiến lược để thúc đẩy đổi mới toàn diện, với trọng tâm là phát triển năng lực người học, giúp họ “không chỉ thích ứng với tương lai mà còn góp phần kiến tạo tương lai”.

Ở tầm vĩ mô, quan điểm này tương đồng với định hướng của Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC). Ông Võ Xuân Hoài - Phó Giám đốc NIC, nhấn mạnh: “Việt Nam xác định AI là một trong những lĩnh vực ưu tiên và là trụ cột chiến lược định hình mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời giữ vai trò then chốt trong việc tái cấu trúc năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số”.

Tuy nhiên, để AI thực sự trở thành động lực tăng trưởng, vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ, mà ở cách tổ chức hệ sinh thái. Theo ông Hoài, cần xây dựng một hệ sinh thái AI mở, vận hành trên nền tảng liên kết đa chủ thể - nơi Nhà nước kiến tạo chính sách, doanh nghiệp tiên phong ứng dụng, các cơ sở nghiên cứu và giáo dục cung cấp tri thức, và cộng đồng công nghệ thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Cách tiếp cận “hệ sinh thái mở” này phản ánh xu hướng toàn cầu, trong đó AI không thể phát triển trong các “ốc đảo” riêng lẻ, mà cần sự kết nối liên ngành, liên khu vực và liên chủ thể. Đây cũng là điều kiện để Việt Nam tận dụng cơ hội “bước ngoặt” mà AI mang lại, như cách các chuyên gia tại sự kiện nhận định.

Xây dựng hệ sinh thái mở, giữ con người trong trung tâm

Nếu giáo dục và chính sách đặt nền móng, thì thực tiễn triển khai trong các lĩnh vực cụ thể lại cho thấy rõ hơn bài toán “làm chủ AI” không hề đơn giản.

Trong lĩnh vực báo chí, ông Lê Quốc Minh - Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, chỉ ra rằng sự thay đổi nhận thức đã diễn ra rõ nét sau đại dịch Covid-19, khi chuyển đổi số trở thành yêu cầu bắt buộc. AI hiện được ứng dụng trong nhiều khâu nghiệp vụ như gỡ băng, dịch thuật, sản xuất tin dữ liệu hay phân tích hình ảnh, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng tác nghiệp.

Tuy nhiên, ông Minh cũng cảnh báo về những rủi ro đi kèm, đặc biệt là sự gia tăng của thông tin sai lệch và nội dung do AI tạo ra thiếu kiểm chứng. Trong bối cảnh đó, nguyên tắc “con người trong vòng lặp” trở thành yêu cầu cốt lõi. AI “không thay thế nhà báo mà chủ yếu thay thế các công việc mang tính lặp lại”, qua đó cho phép người làm báo tập trung vào các giá trị cốt lõi như phân tích, sáng tạo và kiểm chứng thông tin.

Quan điểm này đúng với báo chí, đồng thời mang tính phổ quát đối với mọi lĩnh vực ứng dụng AI: công nghệ càng mạnh, vai trò kiểm soát của con người càng phải được củng cố.

Ông Trần Việt Hùng - nhà sáng lập kiêm CEO STEAM for Vietnam và AI for Vietnam, nhận định: “AI không còn là câu chuyện của tương lai, mà đang định hình sâu sắc hiện tại”.

Theo ông Hùng, câu hỏi quan trọng không phải là có tham gia hay không, mà là “Việt Nam sẽ tham gia vào làn sóng này với vai trò nào, người sử dụng hay người dẫn dắt?”

Có thể khẳng định, làm chủ AI thể hiện rõ năng lực công nghệ, năng lực tổ chức, năng lực con người và khả năng xây dựng một hệ sinh thái mở, nơi các nguồn lực được kết nối và phát huy hiệu quả.

Trong bối cảnh AI đang len sâu vào mọi lĩnh vực, từ giáo dục, báo chí đến sản xuất, dịch vụ, cách tiếp cận này cho thấy một tầm nhìn dài hạn: Việt Nam không chỉ theo kịp, mà cần chủ động tham gia vào việc định hình tương lai của công nghệ.