Luật Hộ tịch là “đạo luật của đời người”

Chính sách đãi ngộ phù hợp cho người làm công tác hộ tịch

Ngày 9/4, Quốc hội thảo luận tại Tổ về dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi). Phát biểu tại Tổ 1, bà Trần Thị Nhị Hà, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Dân nguyện và Giám sát cho rằng, Luật Hộ tịch là đạo luật của đời người, từ khai sinh đến khai tử, từ kết hôn đến nhận con nuôi.

Việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là cuộc cách mạng về tổ chức bộ máy hành chính đòi hỏi hệ thống pháp luật phải kịp thời điều chỉnh. Luật Hộ tịch (sửa đổi) chính là một trong những đạo luật phải đi trước một bước để bảo đảm quyền dân sự cơ bản nhất của mỗi công dân, quyền được khai sinh, kết hôn, khai tử không bị gián đoạn trong quá trình chuyển tiếp.

Do đó về năng lực tiếp nhận của chính quyền cấp xã khi chuyển toàn bộ thẩm quyền từ cấp huyện xuống, theo bà Hà, dự thảo Luật phân quyền triệt để cho UBND cấp xã thực hiện đăng ký tất cả các sự kiện hộ tịch, bao gồm cả những việc có yếu tố nước ngoài. Đây là bước đi đúng hướng, phù hợp Nghị quyết 60-NQ/TW và tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” theo Nghị quyết 66-NQ/TW.

Đưa ra dẫn chứng: Theo Báo cáo tổng kết thi hành Luật Hộ tịch 2014 của Bộ Tư pháp, cả nước có hơn 8.000 công chức tư pháp - hộ tịch tại 3.321 đơn vị cấp xã. Nhưng từ ngày 1/7/2025, việc sáp nhập đã làm giảm 60-70% số đơn vị hành chính cấp xã, trong khi quy mô dân số mỗi đơn vị tăng đáng kể. Nhiều nơi xảy ra tình trạng công chức được đào tạo chuyên ngành khác bị bố trí kiêm nhiệm công tác hộ tịch, thậm chí có tình trạng “mượn biên chế”. Do đó bà Hà đề nghị dự thảo Luật cần bổ sung tại Điều 5 về chính sách Nhà nước quy định cơ chế, chính sách đãi ngộ phù hợp cho người làm công tác hộ tịch, bảo đảm ổn định vị trí việc làm, đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, đặc biệt kỹ năng xử lý hộ tịch có yếu tố nước ngoài.

Về tính khả thi của đăng ký hộ tịch trực tuyến toàn trình và đăng ký chủ động, dự thảo Luật bổ sung chính sách đăng ký khai sinh, khai tử chủ động khi trẻ em sinh ra hoặc cá nhân tử vong tại cơ sở y tế, đây là chính sách rất nhân văn, tiến bộ.

Tuy nhiên, đặt vấn đề về tính khả thi bà Hà phân tích: Năm 2024, tỷ lệ đăng ký khai sinh đúng hạn trong vòng 60 ngày mới đạt 84,9%, vẫn còn hơn 434.000 trường hợp đăng ký muộn. Đặc biệt, số liệu đăng ký khai tử Tổ chức Y tế Thế giới WHO đánh giá dữ liệu đăng ký tử vong của Việt Nam còn nhiều hạn chế để sử dụng.

Việc đăng ký chủ động phụ thuộc hoàn toàn vào kết nối dữ liệu từ cơ sở khám chữa bệnh đến hệ thống hộ tịch điện tử. Nhưng tại các vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số - hạ tầng Internet còn hạn chế, nhiều trạm y tế xã chưa được kết nối mạng ổn định. Người dân ở các vùng này lại chính là đối tượng dễ bị bỏ sót trong đăng ký hộ tịch nhất.

Do đó, dự thảo Luật cần quy định rõ tại Điều 29 về điều khoản chuyển tiếp: xác định thời điểm chậm nhất bắt buộc triển khai đồng bộ đăng ký chủ động trên cả nước, thay vì chỉ giao Chính phủ quy định lộ trình một cách chung chung. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã đề xuất mốc 1/1/2029 là đề xuất hợp lý. Đồng thời, phải có phương án dự phòng ngoại tuyến cho những nơi chưa đủ hạ tầng kỹ thuật,  triển khai các đội đăng ký hộ tịch lưu động cho vùng nông thôn, đào tạo nhân viên y tế thực hiện khai báo tại chỗ.

Hôn nhân đồng giới: Giải quyết thế nào?

Đối với xử lý mâu thuẫn dữ liệu khi số hóa và sáp nhập, bà Hà cho rằng,  khi thực hiện sáp nhập các tỉnh thành phố, hàng chục triệu hồ sơ hộ tịch cần được cập nhật địa chỉ hành chính mới. Trường  thông tin về địa chỉ trên Giấy khai sinh, Giấy chứng nhận kết hôn sẽ không còn khớp với đơn vị hành chính hiện tại. Thực tế đã phát sinh tình trạng người dân bị từ chối khi công chứng, giao dịch ngân hàng, làm thủ tục hành chính vì thông tin địa chỉ trên hồ sơ hộ tịch không khớp với dữ liệu cư trú sau sáp nhập.

“Dự thảo Luật chưa có nguyên tắc xử lý khi thông tin hộ tịch từ nhiều nguồn mâu thuẫn nhau giữa sổ giấy, phần mềm cũ, và Cơ sở dữ liệu hộ tịch mới. Đề nghị bổ sung tại Điều 25 nguyên tắc dữ liệu sổ hộ tịch giấy là dữ liệu nguồn, làm cơ sở đối chiếu, điều chỉnh khi có sai lệch; đồng thời quy định trách nhiệm và phương thức điều chỉnh thông tin bị sai sót trong quá trình số hóa”, bà Hà kiến nghị.

Về quyền và nghĩa vụ hộ tịch của người Việt Nam ở nước ngoài và vấn đề hợp pháp hóa lãnh sự, bà Hà nhìn nhận cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài ngày càng đông đảo. Dự thảo Luật đã có quy định tại Điều 22 về ghi vào Sổ hộ tịch việc hộ tịch đã được giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền nước ngoài. Đây là bước tiến quan trọng.

Tuy nhiên, Luật Quốc tịch và Luật Hộ tịch hiện hành có quy định khác nhau về ghi chú khai sinh cho trẻ em có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam sinh ra ở nước ngoài. Dự thảo đã bổ sung trường hợp cha mẹ thỏa thuận chọn quốc tịch Việt Nam nhưng cần rà soát kỹ để bảo đảm đồng bộ, tránh xung đột pháp luật.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật chưa có quy định mang tính nguyên tắc để giải quyết khi pháp luật Việt Nam và pháp luật nước ngoài có khác biệt về cùng một sự kiện hộ tịch. Ví dụ hôn nhân đồng giới được công nhận ở nước sở tại nhưng chưa được công nhận theo pháp luật Việt Nam.

“Vậy khi công dân yêu cầu ghi vào Sổ hộ tịch Việt Nam thì giải quyết ra sao?”, bà Hà đặt vấn đề và cho rằng dự thảo Luật cần bổ sung nguyên tắc giải quyết các trường hợp xung đột pháp luật này.