Sức mạnh từ mái nhà chung – Bài 3: Đúng hơn trong giám sát, trúng hơn trong phản biện

Độ phủ rộng và tính sát thực tế của nội dung giám sát

Ghi nhận tại Đắk Lắk là sự chuyển biến rõ nét về chất lượng giám sát và phản biện xã hội. Mặt trận và các tổ chức thành viên đã tập trung giám sát những lĩnh vực thiết thực với đời sống nhân dân như: Việc thực hiện các chính sách hỗ trợ người dân và doanh nghiệp sau dịch bệnh; công tác quản lý, sử dụng đất đai tại các địa phương; tiến độ và chất lượng các dự án hạ tầng thiết yếu; việc chi trả chế độ an sinh xã hội; công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo; cũng như việc triển khai các tiêu chí xây dựng nông thôn mới.

Qua giám sát, nhiều tồn tại như chậm giải ngân vốn đầu tư, bất cập trong cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hay việc thực hiện chính sách chưa đồng đều giữa các vùng đã được chỉ ra và kiến nghị giải pháp tháo gỡ. Đặc biệt, các đoàn giám sát trực tiếp xuống cơ sở, đối thoại với người dân, ghi nhận những vấn đề cụ thể từ thực tiễn. Nhờ vậy, các kiến nghị đưa ra có căn cứ xác đáng, gắn với nhu cầu thực, nên dễ được tiếp thu và xử lý. Những con số không còn khô cứng, mà gắn với những câu chuyện cụ thể, con người cụ thể - làm tăng sức thuyết phục và khả năng tác động đến chính sách.

Ông Phạm Văn Bảy - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Đắk Lắk, nhấn mạnh: “Trong bối cảnh địa phương ngày càng mở rộng, yêu cầu cấp thiết là đổi mới phương thức giám sát và phản biện xã hội gắn với ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Hoạt động giám sát hiện nay có thể khai thác thông tin từ nhiều kênh khác nhau, đặc biệt là việc lắng nghe dư luận xã hội và ý kiến từ nhân dân, qua đó giúp các kiến nghị sau giám sát trở nên chính xác hơn. Và chính sự phối hợp chặt chẽ giữa các tổ chức chính trị - xã hội đã tạo nên góc nhìn đa chiều, giúp tránh phiến diện và nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội”.

Điển hình như Hội Nông dân, từ thực tiễn sản xuất và đời sống, Hội đã ghi nhận nhiều phản ánh của người nông dân như giá vật tư nông nghiệp biến động, đầu ra nông sản thiếu ổn định, khó khăn trong tiếp cận tín dụng, hay lúng túng trong chuyển đổi mô hình sản xuất… Trên cơ sở giám sát thực tế đó, Mặt trận đã tổng hợp, phân tích và đưa ra nhiều kiến nghị xác đáng, góp phần tháo gỡ khó khăn, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người nông dân

Ông Ya Toan Ênuôl - Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Đắk Lắk cho biết: Muốn phản biện đúng, trúng thì phải hiểu nông dân đang cần gì, vướng gì. Cán bộ Hội phải xuống tận cơ sở, nghe người dân nói thật, nói hết. Có như vậy, tiếng nói mới có sức nặng. Và chính nhờ cơ chế phối hợp trong hệ thống Mặt trận, tiếng nói của nông dân không còn dừng ở phạm vi hẹp mà được tổng hợp, phân tích và chuyển tải đến đúng cơ quan có thẩm quyền. Nhiều vấn đề đã được điều chỉnh, tháo gỡ kịp thời.

Cơ chế cần được thiết kế theo hướng rõ ràng, minh bạch

Bên cạnh những kết quả đạt được, ghi nhận từ cơ sở vẫn còn một số khó khăn, vướng mắc. Nguyên nhân chủ yếu là do cơ chế phối hợp chưa rõ ràng, năng lực của một bộ phận cán bộ còn hạn chế, và thiếu các quy định cụ thể.

Trao đổi vấn đề này với phóng viên Báo Đại đoàn kết, TS Nguyễn Quỳnh Liên - Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy viên Đoàn Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam khóa X, nguyên Trưởng ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội cho rằng, trước tiên phải khẳng định việc các tổ chức chính trị - xã hội cùng hoạt động trong một cơ chế thống nhất là một bước đi đúng, phù hợp yêu cầu tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động. Nếu trước đây vẫn còn tình trạng trùng lặp nội dung, phối hợp chưa chặt chẽ, dẫn đến phân tán nguồn lực và hiệu quả chưa cao… thì nay, khi hoạt động trong một cơ chế thống nhất, việc lãnh đạo, điều hành được tập trung hơn; thông tin, lực lượng và cách thức triển khai được phối hợp đồng bộ, hiệu quả hơn.

Đặc biệt, đối với giám sát, phản biện xã hội, tác động tích cực thể hiện rõ ở việc hiệp thương thống nhất hành động, lựa chọn đúng trọng tâm, tránh dàn trải, hình thức. Thông tin từ cơ sở, từ các tầng lớp nhân dân, đoàn viên, hội viên được tập hợp đầy đủ hơn, đa chiều hơn. Nhờ đó, nội dung giám sát, phản biện bám sát các vấn đề thiết thực mà người dân thực sự quan tâm, như: an sinh xã hội, thủ tục hành chính, môi trường, đất đai, việc làm, giáo dục, y tế, chuyển đổi số…

“Quan trọng hơn, chất lượng kiến nghị được nâng lên. Khi có sự phối hợp và thống nhất giữa các tổ chức, tiếng nói giám sát, phản biện có độ tin cậy và sức thuyết phục cao hơn, góp phần giúp cơ quan có thẩm quyền hoàn thiện chính sách sát thực tiễn” – bà Liên nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo bà Liên, để phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp, phân công rõ trách nhiệm, bảo đảm tính độc lập tương đối, tính chủ động, sáng tạo của từng tổ chức; đồng thời giữ mối liên hệ gắn bó mật thiết với nhân dân, tăng cường chuyển đổi số và công khai, minh bạch kết quả. Khi đó, giám sát, phản biện xã hội sẽ thực chất và hiệu quả hơn, góp phần xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Trong bối cảnh yêu cầu thống nhất và tập trung cao hơn, để vẫn phát huy được vai trò chủ động của từng tổ chức thành viên, tránh tình trạng “đồng bộ nhưng hành chính hóa” trong hoạt động giám sát và phản biện, TS Nguyễn Quỳnh Liên cho rằng giám sát, phản biện phải xuất phát từ thực tiễn và tiếng nói của nhân dân, không thể vận hành theo khuôn mẫu hành chính.

Mỗi tổ chức chính trị - xã hội có đối tượng tập hợp, phương thức vận động và kênh tiếp cận thực tiễn riêng - Đây chính là lợi thế rất quan trọng. Vì vậy, trong tổ chức hoạt động giám sát, phản biện cần phân công rõ ràng, không làm thay. Mặt trận giữ vai trò chủ trì hiệp thương, điều phối, các tổ chức thành viên được giao lĩnh vực, đối tượng, địa bàn cụ thể để chủ trì thực hiện, qua đó đảm bảo thống nhất nhưng vẫn phát huy thế mạnh riêng.

“Đặc biệt, cần đổi mới cách thức phối hợp theo hướng linh hoạt, thực chất, lấy hiệu quả làm trung tâm, tránh áp đặt. Phối hợp không đồng nghĩa với làm giống nhau hay dùng chung một khuôn mẫu. Mỗi tổ chức cần chủ động lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với thế mạnh và mạng lưới của mình, qua đó tạo ra góc nhìn đa chiều, toàn diện” – bà Liên nhấn mạnh.

Một yếu tố quan trọng mà TS Nguyễn Quỳnh Liên lưu ý chính là cần bảo đảm tính độc lập tương đối. Đây là nguyên tắc quan trọng được thể hiện xuyên suốt trong các quy định về vị trí, vai trò của các tổ chức thành viên. “Độc lập tương đối” không phải tách rời hệ thống, mà là có không gian để mỗi tổ chức chủ động phát hiện vấn đề, nêu ý kiến thẳng thắn, chịu trách nhiệm về kiến nghị trong phạm vi chức năng, đại diện đúng tiếng nói của nhóm đối tượng mình tập hợp.

Cần phải đổi mới cách đánh giá, chuyển mạnh sang đánh giá bằng chất lượng phát hiện vấn đề, chất lượng kiến nghị, tỷ lệ kiến nghị được tiếp thu, mức độ chuyển biến thực tiễn sau giám sát, phản biện. Đây cũng là yêu cầu để cụ thể hóa vai trò giám sát, phản biện xã hội đã được Hiến pháp và pháp luật ghi nhận.

“Muốn công tác giám sát, phản biện xã hội thực sự phát huy hiệu quả trong bối cảnh tăng cường thống nhất và phối hợp, thì cơ chế cần được thiết kế theo hướng rõ ràng, minh bạch, lấy kết quả làm trung tâm: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ hiệu quả” – bà Liên nhấn mạnh.

Theo đó, cần có cơ chế phân công và xác định vai trò một cách cụ thể nhưng không làm mất tính chủ động. Mỗi tổ chức thành viên được xác định rõ lĩnh vực, đối tượng, nội dung có thể chủ trì giám sát, phản biện. Cần có khung định hướng chung về mục tiêu, yêu cầu, quy trình, nhưng trong đó phải có không gian để các tổ chức chủ động lựa chọn vấn đề và cách tiếp cận phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và thế mạnh của mình.

Cùng với đó, cơ chế đánh giá phải chuyển mạnh từ đánh giá đầu vào sang đánh giá đầu ra và tác động. Trong thực tế, nếu chỉ căn cứ vào số lượng cuộc giám sát, số hội nghị phản biện, số báo cáo đã ban hành thì rất khó phản ánh đúng chất lượng hoạt động. Do đó, không chỉ tính số lượng hoạt động, mà phải xem xét chất lượng phát hiện vấn đề, tính chính xác và khả thi của kiến nghị, mức độ được tiếp thu và những chuyển biến thực tế sau giám sát, phản biện.

Và cuối cùng cần tăng cường công khai kết quả và thiết kế cơ chế theo dõi sau giám sát, phản biện xã hội. Một thực tế là có nơi làm khá tốt khâu tổ chức đoàn giám sát, hội nghị phản biện, nhưng khâu theo dõi việc tiếp thu, xử lý sau đó lại còn yếu. Điều này làm giảm hiệu quả thực tế của cả quá trình.

 (Còn nữa)