TP HCM: Khi di sản tiếp tục được gọi tên

Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 236/QĐ-TTg công nhận bổ sung 30 hiện vật, nhóm hiện vật là Bảo vật quốc gia (đợt 14). Trong danh sách này, TPHCM có 2 hiện vật được vinh danh: bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc và bộ tượng gốm men nhiều màu “Tam quan Đại đế”.

Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc có niên đại khoảng 4.000-3.800 năm trước, thuộc thời đại kim khí sớm ở Việt Nam. Hiện vật hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Gốm thời dựng nước. Đây là loại hình đồ gốm có chân đế cao, thân bát mở rộng, thường gắn với không gian nghi lễ của cư dân tiền sử. Giới chuyên môn đánh giá hiện vật có giá trị khảo cổ học nổi bật, phản ánh trình độ kỹ thuật chế tác và tư duy thẩm mỹ của cộng đồng cư dân cổ. Sự hiện diện của bát bồng trong hệ thống sưu tập tại TPHCM góp thêm một cứ liệu quan trọng về tiến trình văn hóa tiền sử trên đất Việt.

Trong khi đó, bộ tượng gốm men nhiều màu “Tam quan Đại đế” mang đậm dấu ấn không gian văn hóa Nam Bộ cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Bộ tượng gồm 9 pho, thuộc sưu tập tư nhân của ông Lê Thanh Nghĩa. Các tượng được tạo tác bằng kỹ thuật gốm truyền thống: phần thân chính tạo hình thủ công; một số chi tiết như mũ, tay, trang phục được đúc khuôn rồi gắn chắp. Lớp men đa sắc, trong đó men vàng (men da lươn) giữ vai trò chủ đạo, tạo nên diện mạo rực rỡ và sống động.

Hình tượng Tam quan Đại đế - Thiên quan, Địa quan, Thủy quan - vốn phổ biến trong tín ngưỡng dân gian, phản ánh quan niệm về ba cõi trời, đất và nước. Trên các pho tượng, hình rồng, mây và hoa văn truyền thống được đắp nổi công phu; phía sau lưng có lỗ vuông dùng để đặt vật phẩm nghi lễ (yểm tâm tượng). Bộ tượng được đánh giá là hiện vật gốm Sài Gòn xưa hiếm có, có giá trị về lịch sử, mỹ thuật và kỹ thuật chế tác, đồng thời là tư liệu quan trọng cho nghiên cứu đời sống tín ngưỡng đô thị Nam Bộ giai đoạn hình thành và phát triển.

Việc 2 hiện vật này được công nhận nâng tổng số Bảo vật quốc gia hiện lưu giữ tại TPHCM lên 25. Các bảo vật đang được bảo quản, trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử TPHCM, Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM, Bảo tàng TPHCM, Bảo tàng Gốm thời dựng nước và một số sưu tập tư nhân. Hệ thống này phản ánh bức tranh đa dạng của di sản thành phố: từ khảo cổ tiền sử, lịch sử - văn hóa các thời kỳ đến mỹ thuật và tín ngưỡng dân gian.

Theo số liệu công bố đến năm 2025, cả nước có 357 hiện vật và nhóm hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia. Mỗi đợt xét công nhận đều dựa trên các tiêu chí chặt chẽ về tính độc bản, giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ. Việc TPHCM liên tục có thêm bảo vật được ghi danh cho thấy chiều sâu di sản của một đô thị trẻ nhưng giàu trầm tích.

Việc công nhận các Bảo vật quốc gia cũng là dịp nhấn mạnh trách nhiệm bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Khi những cổ vật tiền sử và những pho tượng gốm dân gian cùng hiện diện trong danh mục Bảo vật quốc gia, đó là minh chứng cho sự tiếp nối liên tục của dòng chảy văn hóa - từ buổi đầu dựng nước đến không gian tín ngưỡng đô thị Nam Bộ hôm nay.