Từ giữ nghề đến công nghiệp văn hóa

Sự thay đổi ấy cho thấy một chuyển động quan trọng. Làng nghề hôm nay đang dần đi xa hơn mục tiêu giữ nghề để bước sang một chặng đường mới: phát triển công nghiệp văn hóa.

Trong nhiều năm, câu chuyện làng nghề thường gắn với nỗi lo mai một. Nhiều nghề truyền thống chịu sức ép từ công nghiệp hóa, đô thị hóa, sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng và khoảng trống lực lượng kế cận. Vì thế, bảo tồn từng là ưu tiên hàng đầu.

Nhưng để tồn tại lâu dài, nghề truyền thống cần thị trường, cần người sử dụng và cần khả năng thích ứng với đời sống đương đại. Khi đó, giữ nghề không còn là đích đến, mà là điểm khởi đầu.

Những chuyển động gần đây của các làng nghề Hà Nội cho thấy hướng đi ấy đang dần rõ nét. Chuyển đổi số, thương mại điện tử, du lịch trải nghiệm hay các hoạt động sáng tạo đang mở rộng không gian tồn tại của nghề.

Một chiếc bình gốm, một chiếc quạt giấy, một sản phẩm khảm trai hay mây tre đan đều mang theo câu chuyện về lịch sử làng nghề, kỹ thuật chế tác và tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Giá trị của sản phẩm vì thế nằm cả ở chiều sâu văn hóa được gửi gắm bên trong.

Đó là lúc sản phẩm nghề truyền thống trở thành sản phẩm văn hóa.

Tại làng quạt Chàng Sơn (xã Tây Phương, Hà Nội), những buổi trải nghiệm làm quạt thu hút đông đảo học sinh và du khách. Điều đọng lại không chỉ là tìm hiểu quy trình làm ra chiếc quạt với 17 công đoạn rồi cầm sản phẩm hoàn thiện mang về, mà còn là câu chuyện về lịch sử làng nghề, về nếp sinh hoạt xưa và ý nghĩa văn hóa của chiếc quạt trong đời sống người Việt.

Cũng thuộc địa bàn xã Tây Phương, làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá gần đây tham gia nhiều hội chợ, sự kiện giao lưu văn hóa và được du khách gần xa tìm về. Từ những thanh tre bình dị, người thợ tạo nên món đồ chơi dân gian từng gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ trẻ em đồng bằng Bắc Bộ. Khi xuất hiện trong các không gian trải nghiệm và quà tặng du lịch, những chú chuồn chuồn ấy tiếp tục mang theo ký ức văn hóa của làng quê Việt đến với du khách hôm nay.

Ở làng mây tre đan Phú Vinh, nhiều xưởng nghề đã trở thành điểm đến trải nghiệm. Du khách trực tiếp tham gia đan lát, tìm hiểu quy trình sản xuất và lắng nghe câu chuyện về hành trình giữ nghề của người thợ thủ công. Chính những trải nghiệm ấy tạo thêm giá trị cho sản phẩm.

Đây cũng là tinh thần của công nghiệp văn hóa - lĩnh vực lấy sự sáng tạo, bản sắc văn hóa và tài sản trí tuệ làm nền tảng để tạo ra giá trị kinh tế. Với số lượng làng nghề lớn nhất cả nước, Hà Nội đang sở hữu nguồn tài nguyên đặc biệt để phát triển theo hướng này.

Việc các làng nghề như Bát Tràng, Vạn Phúc, Sơn Đồng hay Chuyên Mỹ được ghi danh trong Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới là một minh chứng. Đó là sự ghi nhận đối với những giá trị truyền thống và năng lực sáng tạo được nuôi dưỡng từ chính truyền thống ấy.

Chuyển đổi số cũng đang góp phần thúc đẩy quá trình này. Các nền tảng số giúp sản phẩm tiếp cận thị trường rộng lớn hơn, dữ liệu số hỗ trợ lưu giữ tri thức nghề, còn những video ngắn hay phiên livestream đưa câu chuyện làng nghề đến với công chúng theo cách gần gũi hơn.

Sau cùng, điều làm nên sức sống của làng nghề vẫn là bản sắc văn hóa. Công nghệ có thể thay đổi cách quảng bá, cách tiếp cận khách hàng hay cách tổ chức sản xuất, nhưng giá trị cốt lõi vẫn nằm ở những câu chuyện, kỹ năng và tinh thần sáng tạo được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Khi nghệ nhân trở thành người kể chuyện, xưởng nghề trở thành không gian trải nghiệm và sản phẩm làng nghề hiện diện trên thị trường toàn cầu, di sản không còn đứng yên trong ký ức. Nó tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, tạo ra những giá trị mới và mở ra con đường phát triển bền vững cho làng nghề Thủ đô.