Văn hóa Phật giáo trong dòng chảy văn hóa dân tộc

Văn hóa Phật giáo là một thể thống nhất của văn hóa dân tộc

Theo các nhà nghiên cứu, một trong những đóng góp quan trọng nhất của văn hóa Phật giáo là bồi đắp hệ giá trị đạo đức xã hội. Nếu đạo đức truyền thống Việt Nam được xây dựng trên nền tảng của lòng nhân nghĩa, hiếu kính, thủy chung và tinh thần cộng đồng thì Phật giáo đã làm phong phú thêm nền tảng ấy bằng các giá trị từ bi, trí tuệ, nhân quả, vị tha và tinh thần vô ngã.

Những giá trị này không tồn tại như các giáo điều tôn giáo mà từng bước thẩm thấu vào đời sống xã hội thông qua giáo dục, lễ hội, phong tục, văn học dân gian và nếp sống cộng đồng. Chính quá trình tiếp biến ấy đã giúp nhiều chuẩn mực đạo đức của Phật giáo trở thành những giá trị văn hóa được xã hội Việt Nam chấp nhận và thực hành rộng rãi.

Chia sẻ với Báo Đại đoàn kết trước thềm chuỗi sự kiện Kỷ niệm 45 năm thành lập Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hòa thượng Thích Thọ Lạc - Ủy viên Thường trực, Ủy viên Thư ký Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo (GHPG) Việt Nam nhấn mạnh, một trong những đặc trưng quan trọng của văn hóa Phật giáo Việt Nam là tinh thần đồng hành cùng bản sắc văn hóa Việt Nam.

Phân tích sâu hơn, Hòa thượng Thích Thọ Lạc cho hay: Đối với văn hóa Phật giáo Việt Nam suốt 2.000 năm lịch sử, từ khi Phật giáo du nhập vào Việt Nam, với tinh thần “Tùy duyên mà bất biến, bất biến mà tùy duyên”, Phật giáo đã tích hợp cùng với văn hóa bản địa, cùng văn hóa dân tộc tạo nên một thể thống nhất giữa văn hóa Phật giáo và văn hóa của dân tộc tuy hai mà một, tuy một mà hai. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: Văn hóa của Phật giáo cũng chính là văn hóa của dân tộc. Việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Phật giáo cũng chính là bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của dân tộc.

Văn hóa vật thể của Phật giáo là những thứ hình thức bên ngoài mà chúng ta nhìn thấy được như kiến trúc, tượng thờ, ngôn ngữ, kinh pháp... Tất cả những cái đó thuộc về văn hóa vật thể của Phật giáo và cũng là của văn hóa dân tộc. Còn văn hóa phi vật thể là tinh thần, tư tưởng, đạo đức, lối sống tốt đẹp... của Phật giáo cũng lan tỏa trong đời sống xã hội.

Theo Hòa thượng Thích Thọ Lạc, tất cả các hoạt động của chuỗi sự kiện lần này như hội thảo, triển lãm thư pháp, chương trình nghệ thuật, lễ cầu nguyện hòa bình... đều hướng tới tốt đời đẹp đạo, hướng đến những điều tốt đẹp nhất của Phật giáo Việt Nam nói riêng và Phật giáo nói chung; góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân ngày càng tốt đẹp.

Cùng đó, khi bàn về văn hóa Phật giáo Việt Nam, Đại đức Thích Trung Định - giảng sư Phật học, Ủy viên Thường trực Ban Văn hóa Trung ương, Phó Thư ký Phân ban Hoằng pháp Hải ngoại Trung ương và Phó Ban Hoằng pháp GHPG Việt Nam thành phố Huế cũng nhận định: Trải qua hơn 2000 năm đồng hành cùng dân tộc, Phật giáo đã trở thành một bộ phận hữu cơ trong đời sống văn hóa Việt Nam. Không chỉ là một tôn giáo, Phật giáo còn là một hệ giá trị văn hóa mang tính nhân văn sâu sắc, góp phần hình thành nhân cách, đạo đức, lối sống và bản sắc văn hóa của người Việt Nam. Từ tinh thần từ bi, trí tuệ, vị tha, hiếu nghĩa đến ý thức trách nhiệm cộng đồng và khát vọng hòa bình, các giá trị văn hóa Phật giáo đã thẩm thấu vào nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, trở thành nguồn lực tinh thần quan trọng trong quá trình xây dựng hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam.

Cụ thể hơn, đó là những đóng góp của văn hóa Phật giáo trong việc hình thành hệ giá trị văn hóa dân tộc. Bao gồm việc hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam; hình thành truyền thống nhân ái và lòng yêu thương con người; xây dựng đạo đức gia đình Việt Nam; xây dựng truyền thống hòa hợp và đoàn kết dân tộc. Đặc biệt việc xây dựng truyền thống hòa hợp và đoàn kết dân tộc  không chỉ tác động đến đạo đức và ý thức xã hội, văn hóa Phật giáo còn góp phần hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam thông qua hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú.

Khơi nguồn sáng tạo cho văn học nghệ thuật

Ngót hai thiên niên kỷ du nhập và phát triển, Phật giáo Việt Nam đã định hình nhiều loại hình nghệ thuật Phật giáo độc đáo mang đặc trưng riêng gắn với triết lý và tập quán tu tập, góp phần quan trọng vào tiến trình kiến tạo nền văn hóa Việt Nam phong phú, đậm bản sắc dân tộc.

Các nghiên cứu về Phật giáo cũng đã chỉ ra, khái niệm “Nghệ thuật Phật giáo Việt Nam” có thể định nghĩa là các loại hình nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ văn học, hình tượng mỹ thuật, kiến trúc, điêu khắc và âm nhạc làm phương tiện diễn tả trí tuệ, sự giác ngộ và thuần phong mỹ tục của Phật giáo Việt Nam do chính phật tử Việt Nam sáng tạo, thực hành, duy trì - trao truyền từ đời này qua đời khác. Phật giáo thấm đẫm trong đời sống nhân gian, tạo nên một hệ giá trị khơi nguồn sáng tạo cho nhiều loại hình văn hóa, nghệ thuật. Không chỉ truyền cảm hứng cho sáng tạo, Phật giáo còn kiến tạo một “không gian văn hóa sống”, nơi nghệ thuật được nuôi dưỡng, thực hành, lan tỏa và gắn bó hữu cơ với đời sống cộng đồng.

Trong thăng trầm lịch sử, chùa chiền không đơn thuần là nơi hành lễ, mà là không gian giáo dục, sáng tác, trình diễn và lưu giữ các giá trị thẩm mỹ. Tại đó, văn học, kiến trúc, điêu khắc, âm nhạc, sân khấu và lễ hội cùng tồn tại trong một chỉnh thể thống nhất, tạo nên môi trường thuận lợi cho nghệ thuật phát triển tự nhiên, bền bỉ và có chiều sâu.

Ở lĩnh vực âm nhạc và sân khấu, Phật giáo như một “nguồn mạch” nuôi dưỡng nghệ thuật truyền thống. Nhạc lễ Phật giáo không chỉ phục vụ nghi lễ, mà còn hình thành hệ thống tiết tấu, làn điệu, ảnh hưởng sâu sắc đến chèo, ca trù, quan họ, chầu văn. Cách kể chuyện giáo hóa trong kinh điển là nền tảng cho nghệ thuật tự sự dân gian, nơi đạo lý được truyền tải qua hình thức nghệ thuật gần gũi, dễ cảm thụ.

Nhiều tác phẩm sân khấu kinh điển như Quan Âm Thị Kính, Mục Liên Thanh Đề… cho thấy rõ vai trò của Phật giáo như một “kho tàng kịch bản”. Ở đó, nghệ thuật là phương tiện giáo dục, nuôi dưỡng hiếu hạnh, tinh thần hướng thiện và ý thức trách nhiệm xã hội. Và, các lễ hội Phật giáo như Phật Đản, Vu Lan… chính là không gian trình diễn tổng hợp của nghệ thuật dân gian, tạo nên môi trường giao lưu văn hóa rộng mở, nơi nghệ thuật sống trong lòng cộng đồng và cộng đồng trở thành chủ thể sáng tạo.

Sâu xa hơn, nghệ thuật chịu ảnh hưởng Phật giáo không nhằm thống trị cảm xúc, hay áp đặt chân lý, mà nhẹ nhàng cảm hóa, đánh thức lương tri và dẫn dắt con người đến sự hài hòa nội tâm.

Trong chuỗi sự kiện kỷ niệm 45 năm thành lập Ban Văn hóa Trung ương GHPG Việt Nam, chương trình nghệ thuật và lễ hội hoa đăng sẽ là điểm nhấn nhằm giới thiệu, tôn vinh cuộc đời, đạo hạnh và những đóng góp của Đức Đệ nhất Pháp chủ đối với Giáo hội và Phật giáo Việt Nam.

Chia sẻ về ý tưởng xây dựng chương trình nhạc kịch cải lương “Đức Đệ nhất Pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam: Đại lão Hòa thượng Thích Đức Nhuận”, cư sĩ Tuệ Quang - đạo diễn và tổng đạo diễn của nhiều chương trình nghệ thuật lớn do Ban Văn hóa Trung ương GHPG Việt Nam chỉ đạo, cho biết: Vào những năm 1980-1981, Đệ nhất Pháp chủ đã thống nhất 9 giáo hội, hệ phái Phật giáo và đề xuất thành lập một Giáo hội chung, một tư tưởng chung, một sinh hoạt chung của tăng đoàn dưới một mái nhà. Đó chính là Giáo hội Phật giáo Việt Nam ngày nay. Ngài để lại cho đời nhiều phương pháp tu hành giá trị. Đặc biệt, Ngài là tấm gương sáng ngời về giới luật tinh nghiêm, định tuệ sáng suốt. Do đó, các hoạt động nghệ thuật cũng là dịp để trao đổi về những yêu cầu mới trong công tác bảo tồn, kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa Phật giáo gắn với bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống đương đại.

Trước ngưỡng cửa kỷ nguyên mới

Trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, công tác bảo tồn và phát huy văn hóa Phật giáo đứng trước yêu cầu đổi mới phương thức tiếp cận, nhất là đối với thế hệ trẻ.

Thời gian qua, Ban Văn hóa Trung ương GHPG Việt Nam từng bước nâng cấp trang thông tin điện tử, cải tiến quy trình xử lý tin bài, đẩy mạnh sử dụng nền tảng số để giới thiệu các hoạt động Phật sự, hội nghị, triển lãm và nghệ thuật. Thông qua video, hình ảnh, phim ngắn và mạng xã hội, nhiều giá trị văn hóa Phật giáo được truyền tải rộng rãi hơn, vượt ra ngoài không gian chùa chiền và các sự kiện truyền thống.

Tuy nhiên, Hòa thượng Thích Thọ Lạc nhấn mạnh, chuyển đổi số không đơn thuần là đưa kinh sách, hình ảnh hay tư liệu lên Internet, mà còn đòi hỏi bảo đảm tính chính xác, chiều sâu và bản sắc văn hóa. Từ số hóa di sản, phát triển nguồn nhân lực đến đổi mới truyền thông, các định hướng đều hướng tới mục tiêu bảo tồn giá trị cốt lõi, đồng thời tạo không gian sáng tạo và hội nhập.

Theo GS.TS Đỗ Quang Hưng, trong bối cảnh phát triển của kỷ nguyên mới, cần phát huy những giá trị văn hóa Phật giáo đã được “Việt Nam hóa”, đồng thời, sáng tạo những giá trị văn hóa mới qua quá trình chọn lọc, chuyển hóa và tái cấu trúc, phù hợp với yêu cần phát triển mới của đất nước.