Hai siêu dự án: Hiệu quả đầu tư phải dựa trên kết nối liên vùng và khả năng mở không gian phát triển

Hiệu quả công trình phải tương xứng với nguồn lực, mở thêm không gian phát triển

Đại biểu Tạ Thị Yên (Đoàn Điện Biên) cho rằng, điều Quốc hội cần quan tâm không chỉ là xây được công trình, mà là làm thế nào để công trình tạo ra hiệu quả phát triển tương xứng với nguồn lực quốc gia bỏ ra.

Do đó, theo bà Yên, đối với Vành đai 5, nếu chỉ nhìn đây là một tuyến vành đai dài khoảng 349 km thì chưa đầy đủ. Giá trị lớn nhất của tuyến nằm ở khả năng kết nối các cao tốc hướng tâm, phân luồng giao thông từ xa, kết nối các trung tâm sản xuất, logistics, cảng biển, cảng hàng không và mở thêm không gian phát triển.

Hiệu quả của tuyến cần được nhìn từ khả năng mở rộng cơ hội tiếp cận Vùng Thủ đô và các đầu mối kinh tế lớn cho khu vực trung du, miền núi phía Bắc và các địa bàn phía Tây. Vì vậy, khi xác định thứ tự ưu tiên đầu tư, ngoài lưu lượng và khả năng cân đối vốn, cần tính đến hiệu quả kết nối liên vùng và khả năng mở không gian phát triển.

Trong khi đó, đối với tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, theo đánh giá của bà Yên, đây không chỉ đơn thuần là một tuyến giao thông đường sắt, mà là một hành lang liên vận kết nối cửa khẩu Lào Cai, Vùng Thủ đô và hệ thống cảng biển Hải Phòng. Vì vậy, hiệu quả của Dự án không chỉ phụ thuộc vào đường ray, mà còn ở ga cửa khẩu, thủ tục thông quan, ứng dụng công nghệ trong quản lý, vận hành và khả năng kết nối với cảng, cảng cạn, logistics. Do đó, cần đầu tư đồng bộ hạ tầng, công nghệ và tổ chức khai thác; xác định rõ các điểm kết nối trọng yếu, trách nhiệm và tiến độ thực hiện. Nếu tuyến chính hoàn thành nhưng các điểm kết nối và thông quan vẫn nghẽn thì hành lang kinh tế vẫn chưa thực sự thông.

“Tôi đề nghị Chính phủ ngay từ bước nghiên cứu khả thi xây dựng phương án khai thác đồng bộ cho toàn hành lang, bảo đảm khi tuyến đường sắt vận hành thì kết nối, thông quan và logistics cũng sẵn sàng tương ứng. Đồng thời, cần quan tâm tính tương thích của tiêu chuẩn kỹ thuật phục vụ liên vận quốc tế, gắn đầu tư với chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực để từng bước nâng cao năng lực làm chủ công nghệ đường sắt”, bà Yên nói.

Theo đại biểu Quốc hội Thích Bảo Nghiêm (Đoàn Hà Nội), dự án đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội không chỉ là một dự án giao thông mà là công trình hạ tầng chiến lược, có vai trò tổ chức lại không gian phát triển của Thủ đô và cả Vùng Thủ đô, tăng cường liên kết giữa Hà Nội với các địa phương và các đầu mối kinh tế, giao thông quan trọng.

Do đó, về vai trò của Vành đai 5 trong tổ chức không gian phát triển và phân luồng giao thông cho Thủ đô, ông Nghiêm đề nghị làm rõ hơn ngay trong mục tiêu của Dự án chức năng phân luồng giao thông từ xa và tổ chức lại không gian phát triển vùng. Vành đai 5 cần tạo điều kiện để các luồng vận tải liên tỉnh, nhất là vận tải hàng hóa không có nhu cầu vào Hà Nội, được kết nối trực tiếp mà không phải đi sâu vào đô thị trung tâm.

“Nếu Vành đai 4 mở rộng không gian phát triển cận đô thị thì Vành đai 5 cần được định vị là vành đai liên kết phát triển ở quy mô vùng, góp phần phân bố hợp lý hơn các chức năng công nghiệp, logistics, dịch vụ và đô thị”, ông Nghiêm nói.

Cân đối nguồn lực song hành với vòng đời dự án

Về tiến độ dự án, bà Yên nhấn mạnh tiến độ phải được đặt trên nền tảng khả năng cân đối nguồn lực và hiệu quả cả vòng đời dự án. Theo đó, đối với Vành đai 5, toàn tuyến khoảng 349 km nhưng giai đoạn 2026 - 2030 mới ưu tiên khoảng 116 km. Trong điều kiện nguồn lực có hạn, theo bà Yên, không nên dàn đều vốn theo địa giới hành chính hoặc chiều dài tuyến. Cần ưu tiên đoạn có thể khai thác độc lập, tạo ngay hiệu quả mạng lưới, mở hành lang phát triển mới và đã sẵn sàng về mặt bằng, nguồn vốn. Công tác giải phóng mặt bằng và chuẩn bị nguồn vật liệu cũng cần đi trước một bước, có đầu mối chịu trách nhiệm và mốc tiến độ rõ ràng.

Đối với đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, sau điều chỉnh, sơ bộ tổng mức đầu tư tăng từ khoảng 203 nghìn tỷ lên 289 nghìn tỷ đồng. Nhu cầu vốn giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 224,6 nghìn tỷ đồng, trong khi kế hoạch đầu tư công trung hạn hiện mới bố trí khoảng 148,5 nghìn tỷ đồng. Bà Yên cho rằng, đây không chỉ là câu chuyện huy động đủ vốn để xây dựng. Sau khi hoàn thành còn phát sinh chi phí vận hành, bảo trì và nghĩa vụ trả nợ trong thời gian dài. Vì vậy, ngay ở bước nghiên cứu khả thi cần hình thành phương án tài chính cho cả vòng đời Dự án, gồm doanh thu, chi phí vận hành - bảo trì, nguồn bù đắp, nghĩa vụ trả nợ và các kịch bản khi vốn vay chậm thu xếp hoặc sản lượng vận tải thấp hơn dự báo.

Bà Yên nhấn mạnh, một dự án chỉ thực sự khả thi khi không chỉ huy động đủ vốn để xây dựng, mà còn tính được nguồn lực để vận hành, bảo trì và trả nợ trong suốt quá trình khai thác. Nếu chưa lượng hóa đầy đủ ngay từ đầu thì phần thiếu hụt sau này vẫn có thể trở thành áp lực đối với ngân sách nhà nước.

Từ thực tiễn của hai dự án này, bà Yên cho hay, cần phân định rõ những gì Quốc hội quyết định và những gì giao Chính phủ chủ động xử lý trong quá trình thực hiện.

Bởi lẽ theo phân tích của nữ đại biểu Đoàn Điện Biên, đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng mới được Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư năm 2025 nhưng nay đã phải điều chỉnh một số nội dung quan trọng; Vành đai 5 cũng đặt ra nhiều cơ chế đặc thù về thẩm quyền và tổ chức thực hiện. Thực tiễn này cho thấy Nghị quyết của Quốc hội phải vừa đủ chặt để kiểm soát những nội dung cốt lõi, vừa đủ mở để việc triển khai không bị ách tắc bởi các điều chỉnh kỹ thuật cần thiết.

Vì vậy, Quốc hội không nên quy định quá cụ thể những thông số kỹ thuật còn phải tối ưu trong quá trình khảo sát, thiết kế; nhưng phải giữ quyền quyết định đối với những nội dung làm thay đổi bản chất chủ trương đầu tư như mục tiêu, phạm vi, quy mô cơ bản, tổng mức đầu tư và cơ cấu nguồn lực. Những điều chỉnh kỹ thuật trong các giới hạn đó nên giao Chính phủ và cơ quan có thẩm quyền chủ động xử lý, gắn với trách nhiệm giải trình, báo cáo và giám sát. Phân cấp chỉ có ý nghĩa khi thẩm quyền đủ rõ để quyết nhanh và trách nhiệm đủ rõ để không đùn đẩy.

Cho rằng, Điều 4 dự thảo Nghị quyết đã giao các địa phương bố trí nguồn lực xây dựng các tuyến kết nối; riêng Hà Nội triển khai nút giao giữa Vành đai 5 với trục Hồ Tây - Ba Vì và cao tốc Hòa Lạc - Hòa Bình. Tuy nhiên, hiệu quả của tuyến vành đai phụ thuộc rất lớn vào các nút giao và mạng lưới kết nối. Tuyến chính hoàn thành nhưng các kết nối đi sau thì hiệu quả đầu tư sẽ bị hạn chế. Do đó, ông Thích Bảo Nghiêm đề nghị bổ sung tại Điều 4 trách nhiệm của Chính phủ trong việc xác định các nút giao và tuyến kết nối thiết yếu phải đầu tư đồng bộ với từng đoạn Vành đai 5, gắn với tiến độ, nguồn vốn và trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan, địa phương.